🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षणे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सामान्य माणसे ज्या आत्मज्ञानाबद्दल पूर्णपणे अनभिज्ञ असतात, तिथे योगी पुरुष आत्मप्रकाशात पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, सामान्य लोक ज्या ऐहिक विषयांमध्ये, मायेमध्ये आणि संसारात अत्यंत रस घेऊन गुंतलेले असतात, त्या विषयांकडे योगी पुरुष पूर्णपणे दुर्लक्ष करतो. योग्यासाठी हा संसार एका स्वप्नासारखा किंवा रात्रीसारखा असतो, जिथे तो अलिप्त राहून शांत झोपलेला असतो. हे अज्ञान आणि ज्ञान यातील मूलभूत फरकाचे सुंदर रूपक आहे.

जेव्हा सर्वजण अफवा, नकारात्मकता किंवा विनाकारण वादात गुंतलेले असतात, तेव्हा आपण त्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर आणि मानसिक शांततेवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरण: परीक्षेत मित्र खेळत असताना आपण अभ्यासात मग्न राहणे.

स्थितप्रज्ञाची संसारातील अलिप्तता आणि आत्मज्ञानातील जागृती यांचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) आंतरिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे एखादा विशाल जलाशय किंवा समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असतो आणि त्याला बाहेरून येणाऱ्या पाण्याची गरज नसते, तो स्वतःच स्वतःमध्ये परिपूर्ण असतो; त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या सुखावर अवलंबून नसतो. त्याचे सुख हे त्याच्या स्वतःच्या अंतरात्म्यातूनच येते. तो आपल्या निजसुखात (आत्मसुखात) इतका मग्न असतो की त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आनंदाची उणीव भासत नाही.

आपल्या आनंदासाठी बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कामात आणि विचारात समाधान शोधणे. उदाहरण: सुट्टीत महागड्या सहलीला जाण्याऐवजी एखाद्या चांगल्या पुस्तकात किंवा छंदात आनंद मिळवणे.

स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाच्या) आंतरिक आनंदाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, परब्रह्म किंवा आत्मतत्व हे शब्दांच्या पलीकडचे आहे. आपण कोणत्याही शब्दाने त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. मानवी बुद्धी कितीही तल्लख असली तरी ती त्या तत्वापर्यंत पोहोचू शकत नाही, तिला तिथून माघार घ्यावी लागते. मन जे सतत विषयांकडे धावत असते, ते देखील त्या स्वरूपाचा वेध घेऊ शकत नाही. हे इंद्रियातीत आणि मनातीत स्वरूप म्हणजेच 'मी' (परमात्मा) आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. पण जीवनातील काही अनुभव, जसे की गाढ शांतता किंवा निस्सीम भक्ती, शब्दांत सांगता येत नाहीत. हे मान्य करणे की काही गोष्टी तर्काच्या पलीकडे आहेत, आपल्याला नम्रता शिकवते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचे अगम्यत्व आणि ते शब्दांच्या पलीकडे कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.