🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहाने ग्रासला गेला होता, ज्यामुळे तो आपले कर्तव्य विसरला होता. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, हे 'अनंता' (अर्जुना), तू आता या भ्रमात अडकू नकोस. देहबुद्धीमुळे निर्माण झालेला हा जो नातेसंबंधांचा मोह आहे, तो तुला सत्यापासून दूर नेत आहे. म्हणून तू आपल्या मनातील हा गोंधळ झटकून टाक आणि आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने सावध होऊन युद्धासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण स्वतःला सांगावे की मोहाच्या आहारी न जाता सावधपणे कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या भावनिक मोहातून बाहेर पडण्याचा आणि योद्धा म्हणून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सावध होण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच सर्वात श्रेष्ठ कार्य आहे. जेव्हा आपण आपले कर्म 'परम' म्हणजे ईश्वरी सेवा मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. यात तिळमात्र शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मुक्तीचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न शिकता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे त्यांचे 'उचित कर्म' आहे. अशा निष्ठेने केलेल्या कर्मामुळे यश आणि मानसिक शांती (मोक्ष) नक्कीच मिळते.

स्वधर्माचे पालन आणि निष्काम कर्म केल्याने मोक्ष कसा प्राप्त होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.