🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जरी देहाने या जगात वावरत असला आणि लोककल्याणासाठी मोठी कार्ये (लोकपाळ) करत असला, तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, सर्व क्रिया घडवून आणतो, पण पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध गोष्टीला स्पर्श करूनही स्वतः अशुद्ध होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागत असल्यामुळे तो सदैव निर्मळ आणि मुक्त राहतो.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, केवळ सेवा म्हणून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक संस्थेत काम करताना स्वतःच्या नावापेक्षा कामाला महत्त्व देणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म करूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे उदाहरण देऊन वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्म हे केवळ बंधनकारक नसते, तर ते कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आवश्यक असते. अर्जुनासारख्या थोर व्यक्तीने जर कर्माचा त्याग केला, तर सामान्य लोकही त्याचेच अनुकरण करतील आणि गोंधळ निर्माण होईल. म्हणून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठत्वाचे लक्षण आहे. कर्माचा तिरस्कार न करता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा संदेश येथे दिला आहे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी किंवा काम कितीही कठीण वाटले तरी ते टाळू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व का आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.