🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करत आहेत. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आणि वेगवेगळ्या वेगाने वाहत येतात, पण एकदा का त्या समुद्राला मिळाल्या की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व, नाव आणि वेग संपतो; त्या केवळ समुद्रच बनतात. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याचे 'मी'पण किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. तो व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील द्वैत विसरून परब्रह्माशी एकरूप होतो. हीच खरी संन्यास किंवा योगाची परिपक्व अवस्था आहे जिथे भक्त आणि भगवंत एकच होतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी किंवा समाजाच्या कल्याणासाठी काम करतो, तेव्हा आपला वैयक्तिक अहंकार बाजूला ठेवून त्या कार्याशी एकरूप होणे म्हणजे या तत्त्वाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, संघात खेळताना स्वतःच्या वैयक्तिक विक्रमापेक्षा संघाच्या विजयाला महत्त्व देणे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मुक्तीच्या त्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत, जिथे जीवात्मा हा परमात्म्याशी एकरूप होतो आणि त्याचे वेगळेपण संपते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्मापासून सुटू शकत नाही, परंतु कर्माच्या बंधनात अडकण्याचे मुख्य कारण 'अहंकार' आहे. जेव्हा आपण 'मी करतो' हा भाव ठेवतो, तेव्हा आपण कर्माला चिकटतो. म्हणून, अर्जुनाला उपदेश केला आहे की, तू तुझा अहंकार त्यागून केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. स्वधर्माचे आचरण करणे हाच प्रगतीचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत यश मिळवल्यावर त्याचा अहंकार न करता, ते आपल्या कष्टाचे आणि शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाचे फळ आहे असे मानून पुढील अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य एकच आहे. संन्यासी ज्ञानाच्या बळावर ज्या मोक्षपदाला पोहोचतात, त्याच परमपदाला निष्काम कर्म करणारे योगीही पोहोचतात. या दोन्ही मार्गांच्या फळामध्ये कोणताही फरक नाही, हे सत्य अर्जुनाने अंतःकरणात ठसवावे असा उपदेश येथे केला आहे.

आपण कोणतेही काम करत असताना, ते काम फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी अभ्यास केल्यास तणाव कमी होतो आणि यशही मिळते.

ज्ञानमार्ग आणि कर्ममार्ग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.