🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची अत्यंत सूक्ष्म व्याख्या स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, पण महाराज म्हणतात की कर्म करणे हा मानवी स्वभाव आहे. जसे जमिनीत बीज पेरले की ते उगवतेच, तसे कर्म केले की त्याचे फळ मिळतेच. परंतु, जर कर्म अशा प्रकारे केले की त्याचे फळ आपल्याला संसारात किंवा अहंकारात अडकवणार नाही, तर ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. फळाची आसक्ती सोडून आणि ईश्वरा अर्पण बुद्धीने कर्म करणे, हाच खरा संन्यास आहे. कर्माचा त्याग नव्हे, तर कर्माच्या फळाचा आणि कर्तेपणाच्या अहंकाराचा त्याग म्हणजे संन्यास होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या फळाची चिंता करण्यापेक्षा 'मी माझे काम किती प्रामाणिकपणे करतोय' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला कधीतरी मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे, हा या ओवीचा सराव आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे आणि निष्काम कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश नैसर्गिकरित्या शीतल असतो आणि तो सर्वांना सारखीच शांती देतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष असतो. त्याच्या मनात स्वतःसाठी कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नसते कारण तो आत्मस्वरूपात पूर्णपणे तृप्त झालेला असतो. त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्णकाम' असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांकडून अपेक्षा करणे थांबवतो, तेव्हा आपल्याला खरी शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना बदल्यात काहीही न मागणे ही खरी शीतलता आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना चंद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्राला धरून आहे आणि जे 'अवसरेंकरूनि' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच आपले कर्तव्य मानून करावे. महत्त्वाचे म्हणजे हे कर्म करताना मनात कोणताही 'हेतू' (फळाची आशा) नसावा. जेव्हा आपण निरपेक्ष भावनेने आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या अट्टाहासापेक्षा (फळाची आशा), ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून अभ्यास करणे म्हणजे 'अहेतुक' कर्म होय.

अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.