🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना ते केवळ कर्तव्य म्हणून करावे, त्यात कोणतीही वैयक्तिक आसक्ती किंवा फळाची अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ बुद्धीने आणि विरक्त होऊन कर्म करतो, तेव्हा ते 'सद्धर्म' ठरते. मनाचा कल हा नेहमी कर्तव्याकडे असावा, फळाकडे नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय, ज्यामुळे चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' याची चिंता करण्याऐवजी, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले हे काम तणावमुक्त आणि अधिक प्रभावी होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली विहित कर्तव्ये पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा श्रीकृष्ण रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करतात, तेव्हा अर्जुनाची नजर समोरच्या सैन्यावर पडते. त्याला तिथे केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपलेच रक्ताचे नातेवाईक दिसतात. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे गुरु आणि स्वतःचे भाऊ तिथे उभे असलेले पाहून अर्जुनाच्या मनात मोह आणि विषाद निर्माण होण्याची ही पहिली पायरी आहे. हे मानवी स्वभावाचे चित्रण आहे, जिथे वैयक्तिक ओढ कर्तव्याच्या आड येते.

जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले नातेवाईक किंवा मित्र चुकीच्या बाजूने उभे असतात. अशा वेळी वैयक्तिक ओढ बाजूला ठेवून सत्याची आणि कर्तव्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा भ्रष्टाचार पाहूनही त्याच्यावर कारवाई करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगितले जेणेकरून तो कोणाशी युद्ध करायचे आहे हे पाहू शकेल. तिथे त्याला आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच विहित कर्तव्य कधीही टाळू नये. ज्या कर्माच्या पालनाने आपल्याला परम धर्माची किंवा आध्यात्मिक उन्नतीची प्राप्ती होते, असे कर्म केवळ कर्तव्य म्हणून न करता ते अत्यंत प्रेमाने (सप्रेम) आणि शास्त्राने सांगितलेल्या नियमांनुसार (यथाविधी) पार पाडावे. कर्माकडे बघण्याचा दृष्टिकोन हा भक्तीचा असावा, तरच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

आपल्याला दिलेले काम किंवा कर्तव्य हे ओझे न मानता ते आनंदाने आणि शिस्तीने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हा केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि नियोजित वेळेत पूर्ण करावा.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.