🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकारानुसार प्राप्त झालेल्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करणे श्रेयस्कर आहे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. स्वधर्माचे आचरण करताना जरी कष्ट झाले किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी त्यातच मनुष्याचे कल्याण असते. परधर्माचे अनुकरण करणे हे भीतीदायक आणि विघातक असते, कारण ते आपल्या मूळ स्वभावाशी जुळणारे नसते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि चित्रकला सोपी वाटत असेल, तरी परीक्षेसाठी त्याने गणिताचा अभ्यास करणे हे त्याचे कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. सोप्या गोष्टीकडे वळून कर्तव्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मार्गदर्शन करतात.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मनातील तीव्र द्वंद्व चित्रित करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर समोर उभे असलेले सैन्य पाहून अर्जुनाला मोह आणि कारुण्य ग्रासते. तो म्हणतो की, समोर उभे असलेले लोक केवळ शत्रू नसून माझे गोत्रज (नातेवाईक) आणि द्रोणाचार्यांसारखे अत्यंत आदरणीय व पवित्र आचार्य आहेत. कर्तव्याच्या नावाखाली आपल्याच प्रियजनांचा आणि गुरूंचा वध करणे हे धर्माला धरून आहे की नाही, या संभ्रमात अर्जुन पडला आहे. हे त्याच्या वैचारिक गोंधळाचे आणि भावनिक दुर्बलतेचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपल्याला कठीण निर्णय घ्यायचा असतो आणि भावना आड येतात, तेव्हा आपण गोंधळून जातो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली असेल, तर त्याला शिक्षा देणे हे आपले कर्तव्य असते, पण मैत्रीमुळे आपण संभ्रमात पडतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना आणि गुरूंना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि संभ्रम.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य कर्मकांडे किंवा द्रव्याचा (संपत्तीचा) उपयोग करून केलेले यज्ञ हे मर्यादित फळ देणारे असतात. त्याउलट, 'ज्ञानयज्ञ' म्हणजे आत्मज्ञानासाठी केलेले प्रयत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहेत. कारण सर्व कर्मांची अंतिम परिप्ती ही ज्ञानातच होते. ज्ञान हे मनुष्याला अज्ञानाच्या पलीकडे नेते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. भौतिक यज्ञ हे साधने आहेत, तर ज्ञान हे साध्य आहे.

केवळ बाह्य कृती किंवा कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ झाडे लावण्यापेक्षा ती पर्यावरणासाठी का महत्त्वाची आहेत हे समजून घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) भौतिक यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ का आहे, याचे विवेचन करत आहेत.