🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिरप्रज्ञ पुरुषाचे मर्म सांगत आहेत. ज्याची बुद्धी बाह्य विषयांच्या मोहातून मुक्त होऊन पूर्णपणे शुद्ध झाली आहे आणि ज्याचे चित्त अखंडपणे आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जडलेले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष झोपेत किंवा जागृतीत, कोणत्याही अवस्थेत आपल्या आत्मबोधापासून ढळत नाही. त्याची बुद्धी संशयरहित होऊन परमात्म्याशी एकरूप झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात कितीही कठीण प्रसंग आले तरी आपल्या तत्त्वांपासून आणि शांततेपासून विचलित न होणे म्हणजे स्थिरबुद्धी असणे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची बुद्धी कशी असते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.