🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊ नये, कारण आत्मा कधीही मरत नाही. जे सत्य आहे ते कधी बदलत नाही आणि जे असत्य (नाशवंत) आहे ते टिकत नाही. हा सिद्धांत 'आदिअंती' म्हणजे सर्व काळात सत्य आहे. त्यामुळे विनाकारण शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. आत्म्याचे स्वरूप अचिंत्य असल्याने त्यावर तर्क करण्यापेक्षा ते अनुभवणे महत्त्वाचे आहे.

जेव्हा आपण प्रिय व्यक्तीला गमावतो किंवा जीवनात मोठे बदल होतात, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर खचून न जाता, 'हे यश-अपयश तात्पुरते आहे' असे समजून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या निरूपणातून) त्याला आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत विघातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जगामध्ये संशयासारखे दुसरे कोणतेही मोठे पाप नाही. संशय हा माणसाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी एक 'विवसी' (राक्षसी किंवा डाकिण) आहे. ज्याप्रमाणे एखादी राक्षसी सर्वस्व गिळून टाकते, त्याप्रमाणे संशय माणसाचा विवेक, शांती आणि प्रगती नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते ना परलोकात. म्हणून साधकाने आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालताना या संशयाचा समूळ नाश करणे अनिवार्य आहे.

आपल्या ध्येयावर किंवा स्वतःच्या क्षमतेवर कधीही संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी पास होईल की नाही?' असा सतत संशय घेत राहिला, तर त्याचा अभ्यासातला लक्ष उडते आणि तो अपयशी होतो. म्हणून आत्मविश्वासाने प्रयत्न करावेत.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.