शुक्रवार, 22 जुलै 2033
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 324

क्रोधाद्भवति सम्मोहः स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग स्मृति ते भ्रंशे । तेथ बुद्धिचा नाश असे । जैसा सूर्य अस्ता जाय तैसें । होय तया ॥

"Then the memory is lost, and there follows the destruction of the intellect; as the sun sets, so does his life fall into darkness."

स्मृति Noun
smriti
आठवण किंवा जाणीव
memory or mindfulness
भ्रंशे Verb
bhranshe
नष्ट होणे किंवा ढळणे
to fail or slip away
बुद्धिचा Noun
buddhicha
विवेकाचा किंवा बुद्धीचा
of the intellect
नाश Noun
naash
विनाश किंवा शेवट
destruction
अस्ता Noun
asta
मावळणे
setting (as in sunset)

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाची आठवण (स्मृती) नाहीशी होते, तेव्हा त्याची बुद्धी नष्ट होते. ज्याप्रमाणे सूर्य मावळल्यावर सर्वत्र अंधार होतो, तशीच त्या माणसाची अवस्था होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

📌 संदर्भ

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 16

म्हणोनि जो हा ऐसा । न भजेचि गा मानसा । तो पापराशी भरंवसा । जाणावा पैं ॥ १६ ॥

"Therefore, he who does not follow this (path of duty) in his mind, know him for certain to be a heap of sins."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
भजेचि Verb
Bhajechi
अनुसरण करणे / भजणे
Follows or practices
मानसा Noun
Manasa
मनात
In the mind
पापराशी Noun
Paparashi
पापाचा ढीग
Heap of sins
भरंवसा Adverb
Bharavasa
खात्रीने / नक्कीच
Certainly
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा / समजावा
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून जो मनुष्य आपल्या मनात या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करत नाही, तो नक्कीच पापाचा ढीग आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सृष्टीचे चक्र सुरळीत चालण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आपले विहित कर्म करणे आवश्यक आहे. जो मनुष्य केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करतो आणि समाजाप्रती किंवा निसर्गाप्रती असलेले आपले कर्तव्य (यज्ञरूपी कर्म) पार पाडत नाही, तो केवळ पापाचेच जीवन जगत असतो. अशा व्यक्तीचे अस्तित्व जगासाठी ओझे ठरते, कारण तो घेतो तर सर्वकाही पण परत काहीच देत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याला मिळालेल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडाव्यात. उदाहरणार्थ, जर एखादा नागरिक कर भरत नसेल किंवा सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करत असेल, तर तो या ओवीनुसार कर्तव्यापासून च्युत झाला आहे असे म्हणता येईल.

📌 संदर्भ

सृष्टीचक्र आणि यज्ञसंस्थेचे महत्त्व सांगताना, जे लोक आपले कर्तव्य बजावत नाहीत त्यांच्या दोषांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 305

आणि विषयांचिया चिंतनीं । संगु उपजे अंतःकरणीं । संगापासुनि मनीं । कामु प्रगटे ॥ ३०५ ॥

आणि विषयांच्या चिंतनाने अंतःकरणात आसक्ती निर्माण होते. त्या आसक्तीतून मनात काम (इच्छा) निर्माण होते.

"And by contemplating on sensory objects, attachment arises in the heart; from attachment, desire manifests in the mind."

विषयांचिया Noun
Vishayanchiya
विषयांच्या (इंद्रिय सुखांच्या गोष्टी)
of sensory objects
चिंतनीं Noun
Chintani
विचाराने किंवा ध्यानाने
by contemplating
संगु Noun
Sangu
आसक्ती किंवा ओढ
attachment
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते
arises
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात
in the heart/mind
कामु Noun
Kamu
इच्छा किंवा वासना
desire
प्रगटे Verb
Pragate
प्रकट होतो
manifests

💡 अर्थ

जेव्हा आपण सतत एखाद्या गोष्टीचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला त्या गोष्टीची ओढ लागते. या ओढीतूनच ती गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा मनात निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अधःपतनाची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, शब्द) वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल 'संग' म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ निर्माण होते. एकदा का ही आसक्ती जडली की, ती वस्तू मिळवण्यासाठी मनात तीव्र लालसा किंवा 'काम' (Desire) उत्पन्न होतो. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान् पुंसः' या प्रसिद्ध श्लोकाचे मराठी ओवीतील निरूपण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला अभ्यासात लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा खेळांच्या विचारांपासून दूर राहावे. कारण सतत विचार केल्याने त्यांची ओढ लागते आणि अभ्यासावरून लक्ष विचलित होते. मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या २.६२ श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि इच्छा कशी निर्माण होते हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा