🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जो मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'नित्यतृप्त' म्हणजे सदैव समाधानी राहतो. अशा व्यक्तीला कर्माच्या परिणामांची किंवा बाह्य साधनांची अगतिकता (पांगु) उरत नाही. त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसल्यामुळे, तो कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही आणि कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या स्पर्धेत भाग घेताना 'मला बक्षीस मिळेलच' या विचारापेक्षा 'मी माझे सर्वोत्तम प्रदर्शन करेन' यावर लक्ष देणे. यामुळे हरलो तरी दुःख होत नाही आणि जिंकलो तरी अहंकार येत नाही.

फळाची आशा सोडून कर्म करणाऱ्या स्थितप्रज्ञ व्यक्तीची लक्षणे सांगताना माउली ही ओवी म्हणतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच कर्माचे कौशल्य आहे जे मनुष्याला संसारातून मुक्त करते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच निष्काम कर्म आहे.

श्रीकृष्ण, ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून, अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचे रहस्य सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अधःपतनाची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, शब्द) वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल 'संग' म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ निर्माण होते. एकदा का ही आसक्ती जडली की, ती वस्तू मिळवण्यासाठी मनात तीव्र लालसा किंवा 'काम' (Desire) उत्पन्न होतो. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान् पुंसः' या प्रसिद्ध श्लोकाचे मराठी ओवीतील निरूपण आहे.

जर आपल्याला अभ्यासात लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा खेळांच्या विचारांपासून दूर राहावे. कारण सतत विचार केल्याने त्यांची ओढ लागते आणि अभ्यासावरून लक्ष विचलित होते. मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेच्या २.६२ श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि इच्छा कशी निर्माण होते हे सांगत आहेत.