🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे शास्त्रशुद्ध आणि परिस्थितीनुसार 'उचित' आहे. 'स्वधर्म' म्हणजे आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा आपण एखादे काम करतो, तेव्हा मनात अनेक शंका, भीती किंवा फळाची आशा (मनोधर्म) असते. हे सर्व मानसिक अडथळे बाजूला सारून, केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या वेळी मनात येणारे मोह सोडून आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'निकाल काय लागेल' या विचाराचा (मनोधर्म) त्याग करून, केवळ 'अभ्यास करणे' या आपल्या कर्तव्यावर (स्वधर्म) लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे अर्जुनाला मनातील मोह सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्यांपासून अलिप्त असतो, कारण त्याला फळाची अपेक्षा नसते. जो भक्त हे सत्य जाणतो की आपला आत्मा हा कर्माचा कर्ता नसून तो केवळ साक्षी आहे, तो स्वतःला देहाच्या अहंकारापासून मुक्त करतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माचे फळ किंवा त्याचे बंधन कधीही बाधत नाही. हे आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात यश मिळाले तरी हुरळून न जाता आणि अपयश आले तरी खचून न जाता आपले काम चालू ठेवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानामुळे कर्माची बंधने कशी सुटतात, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो पुरुष इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाहेर काढतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियसंयम हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असणे आवश्यक आहे, तरच आत्मज्ञान प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या प्रलोभनावर ताबा मिळवणे आणि आपले लक्ष ध्येयावर केंद्रित करणे, हे इंद्रिय निग्रहाचे उत्तम उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहते.