🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारतो. दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी 'स्थितप्रज्ञ' आणि 'बुद्धी'चे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटले की जर ज्ञान किंवा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, तर मग कर्म (युद्ध) करण्याची काय गरज? तो गोंधळलेला आहे आणि विचारतोय की जर ज्ञानमार्ग चांगला आहे, तर मला या हिंसक कर्मात का गुंतवत आहात? हा प्रश्न कर्मयोगाच्या विवेचनाचा पाया ठरतो.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा आपण आपल्या मार्गदर्शकाला स्पष्ट प्रश्न विचारला पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासासाठी कोणता विषय निवडावा हे न समजल्यास शिक्षकांना विचारणे.

दुसऱ्या अध्यायात बुद्धीचे महत्त्व ऐकल्यानंतर अर्जुन गोंधळला आहे. जर ज्ञान श्रेष्ठ आहे, तर मग युद्ध का करावे, असा प्रश्न तो विचारतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा कंटाळा करून किंवा घाबरून ते सोडून देऊ नये. कर्म करणे हा मानवाचा स्वभाव आणि धर्म आहे. अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीमध्ये (वासना) असते. जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी म्हणून अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्तव्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.