🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम किंवा मोह दूर करून आणि परिणामांची चिंता न करता, क्षत्रिय म्हणून तुझे जे कर्तव्य आहे (युद्ध करणे), त्यासाठी तू आता सज्ज हो. मनाला भ्रमात ठेवणे थांबवून कर्माला प्राधान्य देण्याचा हा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा भीती आणि चिंता सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हेच त्यांचे खरे कर्तव्य आहे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा उदय झाल्यावर अज्ञानाचा मुळासकट नाश होतो. 'मी देह आहे' हा अज्ञानाचा मूळ कंद आहे. जेव्हा हे अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा कर्मांची फळे भोगण्याची आसक्ती (इंधन) संपते. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात केवळ शुद्ध आत्मज्ञानच व्यापून राहते. तो कर्मात असूनही कर्माच्या बंधनापासून मुक्त असतो, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याबद्दलच्या शंका आणि भीती (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे पूर्ण ज्ञान असल्यास परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच, विवेकाने वागल्यास आपल्या हातून घडणाऱ्या कर्मांचा ताण येत नाही.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञान कशाप्रकारे अज्ञानाचे मूळ आणि कर्माचे बंधन नष्ट करते, याचे वर्णन करत आहेत.