🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जीवनात खरे सुख मिळवण्यासाठी कोणत्याही चमत्काराची गरज नसते, तर केवळ आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे हेच सुखाचे 'वर्म' (रहस्य) आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करतो, तेव्हा चित्त शुद्ध होते आणि शाश्वत आनंद मिळतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे. हेच त्याच्या भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की, स्वतःचे विहित कर्तव्य पार पाडणे हेच जीवनातील सुखाचे खरे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे काळाचा शेवट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याला शस्त्राने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने मारणे शक्य नाही. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. त्यामुळे शरीराच्या नाशासाठी दुःख करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

जेव्हा आपण जीवनात अपयश किंवा प्रिय व्यक्तीच्या विरहामुळे खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले अस्तित्व केवळ शरीरापुरते मर्यादित नाही. आपली आंतरिक शक्ती कायम असते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, आपल्यातील क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.