🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला असा उपदेश करतात की, कर्म करणे हे मानवासाठी अपरिहार्य आहे. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुष देखील लोककल्याणासाठी आपली कर्तव्ये पार पाडतात. म्हणून अर्जुनाने युद्धासारखे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) सोडू नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ कर्तव्य भावनेने आपले काम करणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता, अभ्यास करणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरण: खेळाडूने विजयापेक्षा खेळातील कौशल्यावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्म टाळणे कोणालाही शक्य नाही, म्हणून त्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.