🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, केवळ कर्म केल्याने मनुष्य बांधला जात नाही, तर कर्मामागील 'अहंकार' (मी कर्ता आहे ही भावना) आणि 'फळाची आशा' (हे केल्यावर मला काय मिळेल ही ओढ) यामुळे तो संसारात अडकतो. जेव्हा एखादा साधक ही आसक्ती आणि अहंकार पूर्णपणे त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ती कर्मे करूनही तो अलिप्त राहतो. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष कर्मे करूनही त्यांच्या पाप-पुण्याने लिप्त होत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, आपले काम सर्वोत्तम पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना 'मी उपकार केले' असा विचार न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे.

अहंकार आणि फळाची आशा सोडल्यास मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.