←
बुधवार, 09 जून 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 82

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । सांडूनियां ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and that duty which is prescribed, by abandoning the whims of the mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य
Appropriate
विहित Adjective
Vihita
शास्त्रसंमत किंवा विहित
Prescribed
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाच्या लहरी किंवा स्वभाव
Whims of the mind
सांडूनियां Verb
Sāṇḍūniyāṃ
त्याग करून किंवा सोडून
Abandoning

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे शास्त्रानुसार आपले कर्तव्य आहे, तेच तू तुझ्या मनाच्या लहरी किंवा आवडीनिवडी सोडून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 260

म्हणोनि हे आवडे। तरी इंद्रिये दमिजेत गाढे। जेणे हे बुद्धि वाढे। स्थिर होय॥

"Therefore, if this is desired, the senses should be firmly controlled; whereby this intellect grows and becomes steady."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
इंद्रिये Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजेत Verb
Damijeta
दमन करावे किंवा ताबा मिळवावा
Should be controlled
गाढे Adverb
Gāḍhe
मजबूतपणे किंवा घट्ट
Firmly
बुद्धि Noun
Buddhi
प्रज्ञा किंवा समज
Intellect
स्थिर Adjective
Sthira
अढळ किंवा शांत
Steady

💡 अर्थ

म्हणून जर तुला बुद्धी स्थिर करायची असेल, तर तू तुझ्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला पाहिजेस. त्यामुळे तुझी बुद्धी वाढेल आणि स्थिर होईल.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानासाठी आणि स्थिर बुद्धीसाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन विचलित राहते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक इंद्रियांना आवरतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकते. ही स्थिरता साधण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे गरजेचे आहे. इंद्रियांवर विजय मिळवल्याशिवाय प्रज्ञा स्थिर होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

अभ्यास करताना किंवा महत्त्वाचे काम करताना मोबाईल किंवा टीव्हीकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 156

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

दुःखें न संतापें । सुखीं स्पृहा निक्षेपें । जो रागु द्वेषु न कोपें । सांडूनि गेला ॥

"He whose mind is not shaken by adversity, who does not hanker after happiness, and who is free from attachment, fear, and anger, is called a sage of steady wisdom."

दुःखें Noun
dukhen
दुःखाच्या वेळी
in sorrows
संतापें Verb
santapen
विचलित होणे किंवा त्रासणे
to be agitated
स्पृहा Noun
spruha
इच्छा किंवा ओढ
desire or longing
रागु Noun
ragu
आसक्ती किंवा प्रेम
attachment
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
having abandoned

💡 अर्थ

ज्याला दुःखाच्या वेळी त्रास होत नाही, सुखाची हाव वाटत नाही आणि ज्याच्या मनातील प्रेम, भीती व राग निघून गेले आहेत, त्याला स्थिर बुद्धीचा माणूस म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा