🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, मनुष्याने स्वतःला कर्ता न मानता, सर्व कर्मे ईश्वराची आहेत या भावनेने करावीत. जेव्हा आपण 'मी' आणि 'माझे' हे भाव सोडतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच सांगितले आहे की, तू केवळ निमित्तमात्र होऊन तुझे विहित कर्म कर. मनातील संताप, चिंता आणि फळाची आशा सोडून दिलेले कर्म हेच खरे योग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे या भावनेने अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करण्याचा मार्ग सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' लक्षणांचा समारोप करताना सांगतात की, जोपर्यंत मानवी अंतःकरणात भौतिक विषयांची अभिलाषा असते, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. विषयांना येथे 'विख' (विष) म्हटले आहे, कारण ते आत्मिक शांतीचा नाश करतात. ज्या साधकाने जाणीवपूर्वक या मानसिक आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याचेच चित्त परमात्मस्वरूपात अढळ राहते. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनातून आलेली असते.

दैनंदिन जीवनात मन एकाग्र करण्यासाठी अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा विचार बाजूला सारून केवळ पुस्तकावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'विषय त्याग' करून बुद्धी स्थिर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे मन विषयांतून मुक्त झाले आहे त्याची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.