←
गुरुवार, 29 एप्रिल 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 7

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

म्हणोनि मी अजुही होय । आणि अव्ययही परि आहे । परि प्रकृतीसी अधिष्ठूनि येय । मायेच्या योगें ॥

"Therefore, I am unborn and also immutable; but by presiding over My Prakriti, I manifest through Maya."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
अजु Adjective
Aju
जन्मरहित
Unborn
अव्यय Adjective
Avyaya
अविनाशी
Imperishable
प्रकृतीसी Noun
Prakritisi
निसर्गाला किंवा मायेला
To Nature or Maya
अधिष्ठूनि Verb
Adhishthuni
अधिष्ठान करून किंवा आधार घेऊन
Presiding over
योगें Noun
Yoge
साहाय्याने किंवा योगाने
Through or by means of

💡 अर्थ

यद्यपि मैं अजन्मा और अविनाशी हूँ, फिर भी मैं अपनी प्रकृति को वश में करके अपनी माया से प्रकट होता हूँ।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाच्या अवताराचे गुपित उलगडून सांगतात. परमात्मा हा 'अज' म्हणजे ज्याला जन्म नाही आणि 'अव्यय' म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही असा आहे. तो सर्व प्राणिमात्रांचा ईश्वर आहे. तरीही, जेव्हा तो मानवी रूपात प्रकट होतो, तेव्हा तो आपल्या त्रिगुणात्मक मायेचा (प्रकृतीचा) स्वीकार करतो. सामान्य माणसाचा जन्म हा कर्माच्या बंधनामुळे होतो, परंतु ईश्वराचा अवतार हा केवळ त्याच्या इच्छेने आणि जगाच्या कल्याणासाठी असतो. तो मायेला आपल्या ताब्यात ठेवून कार्य करतो, मायेच्या आहारी जात नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात संकटे आली तरी आपल्यातील आत्मशक्ती कधीही नष्ट होत नाही हे लक्षात ठेवावे. उदाहरण: जसा सूर्य ढगांमागे लपला तरी त्याचे अस्तित्व संपत नाही, तसेच कठीण काळातही आपली आंतरिक शक्ती जागृत ठेवून कार्य करत राहावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे स्वरूप आणि अविनाशी असूनही ते कसे प्रकट होतात, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 106

म्हणोनि अर्जुना ऐकें | जो इंद्रियांतें न जिंके | तो विषयांच्या कौतुकें | नागविला || १०६ ||

"Therefore, O Arjuna, listen; he who does not conquer his senses is robbed by the fascination of sensory objects."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
जिंके Verb
Jinke
जिंकतो
Conquers
विषयांच्या Noun
Vishayanchya
भोगवस्तूंच्या
Of sensory objects
कौतुकें Noun
Kautuke
मोहाने किंवा आवडीने
By the allure or fondness
नागविला Verb
Nagavila
लुटला गेला
Robbed or deceived

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जो अपनी इंद्रियों को नहीं जीतता, वह विषयों के आकर्षण में लुट जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना जिंकत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (सुखांच्या) मोहात अडकतो. हे विषय दिसायला आकर्षक वाटले तरी ते माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जसा एखादा वाटसरू चोरांकडून लुटला जातो, तसाच इंद्रियांच्या आहारी गेलेला मनुष्य आपल्या जीवनाचे खरे ध्येय विसरून बसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर किंवा डोळ्यांवर ताबा ठेवला नाही (उदा. सतत जंक फूड खाणे किंवा मोबाईल पाहणे), तर आपले आरोग्य आणि वेळ दोन्ही वाया जातात. संयम पाळणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही अशा व्यक्तीची काय अवस्था होते, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 108

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जयापाशीं आहे पाहो । तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठितु हो । जाणिजे गा ॥ १०८ ॥

"Therefore, he who has mastery over his senses, consider him to be firmly established in wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये यांचा
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
जयापाशीं Pronoun
Jayapashi
ज्याच्या जवळ
With whom
प्रज्ञाप्रतिष्ठितु Adjective
Prajnapratishthitu
ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा
One with steady wisdom
जाणिजे Verb
Janije
ओळखावे किंवा समजावे
Should be known

💡 अर्थ

इसलिए, जिसके पास इंद्रियों का पूर्ण संयम है, उसे ही स्थिर बुद्धि वाला पुरुष समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे. ज्याचे मन आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात नाहीत, त्याची बुद्धी विचलित होते. म्हणून ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच 'प्रज्ञाप्रतिष्ठित' म्हणजे स्थिर बुद्धीचा पुरुष होय असे माउली सांगतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला जंक फूड खाण्याची किंवा सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा