←
सोमवार, 26 एप्रिल 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

जयाचिये अंतःकरणीं । आशा नाहीं कोणे गुणीं । जो नियतचित्तु होऊनि । वर्तत असे ॥

"One who is free from expectations, with mind and self controlled, having abandoned all possessiveness, performing action only for the body, incurs no sin."

निराशी Adjective
Nirashi
आशा नसलेला
Free from expectations
यतचित्तात्मा Noun
Yatachittatma
ज्याचे चित्त संयमित आहे
One with controlled mind
परिग्रह Noun
Parigraha
साठा किंवा मालकी
Possessions or ownership
किल्बिषम् Noun
Kilbisham
पाप किंवा दोष
Sin or fault
शारीरं Adjective
Shariram
शरीरापुरते
Bodily

💡 अर्थ

ज्याच्या मनात कोणतीही अपेक्षा नाही, ज्याने आपले मन आणि बुद्धी जिंकली आहे आणि ज्याने सर्व मालकी हक्क सोडले आहेत, असा माणूस केवळ शरीराने कर्मे करूनही पापाला प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने फळाची आशा पूर्णपणे सोडली आहे आणि ज्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. असा पुरुष केवळ शरीर टिकवण्यासाठी आवश्यक तेवढीच कर्मे करतो. त्याच्या मनात 'मी करतो' हा अहंकार नसल्यामुळे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या दोषांपासून अलिप्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अति चिंता न करता आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या दबावाखाली न खेळता खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करावी, जेणेकरून पराभवाचे दुःख त्याला छळणार नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 139

म्हणोनि तूं अर्जुना | झणीं चित्तीं वाहासी खेदना | जे हे आद्यंतही पाहातां ना | सर्वथा नाहीं ॥ १३९ ॥

म्हणोनि तू अर्जुना, मनात मुळीच दुःख करू नकोस; कारण हे (जन्म-मृत्यूचे चक्र) सुरुवातीला आणि शेवटीही पाहिले तर मुळीच अस्तित्वात नाही.

"Therefore, Arjuna, do not let your heart be filled with sorrow; for if you look at the beginning and the end, this does not exist at all."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झणीं Adverb
Jhani
मुळीच / चुकूनही
At all / By any means
चित्तीं Noun
Chitti
मनात
In the mind
खेदना Noun
Khedana
दुःख / शोक
Sorrow / Grief
आद्यंतही Noun
Adyantahi
सुरुवात आणि शेवट
Beginning and end
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
Entirely

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू मनात दुःख करू नकोस. कारण हे जग किंवा हे नातेसंबंध सुरुवातीलाही नव्हते आणि शेवटीही नसणार आहेत, ते केवळ मध्येच भासतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला सांगतात की, ज्या गोष्टीचा आदि (सुरुवात) नाही आणि ज्याचा अंत (शेवट) निश्चित आहे, ती गोष्ट मधल्या काळात सत्य वाटली तरी ती केवळ एक आभास किंवा माया आहे. आत्मा हा नित्य आणि शाश्वत आहे, तर शरीर आणि सांसारिक नाती ही अनित्य आहेत. जे मुळात अस्तित्वातच नाही, त्याच्या नाशाचा शोक करणे व्यर्थ आहे. हा सांख्य योगाचा गाभा आहे की जे त्रिकालाबाधित सत्य नाही, त्याबद्दल मोह ठेवू नये.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की ती गोष्ट आपण जन्माला येताना सोबत आणली नव्हती आणि मृत्यूनंतरही ती सोबत राहणार नाही. उदाहरणार्थ, संपत्ती किंवा पद गेल्यावर खचून न जाता, ते तात्पुरते होते हे ओळखून मनाची शांती टिकवून ठेवावी.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की भौतिक जग आणि मोह हे मायावी आहेत, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 11

या यज्ञाचेनि आधारें । तुम्ही पावावें अभ्युदय थोरें । हे कामधेनु तुम्हां साचारें । होईल जाणा ॥ ११ ॥

"Through the support of this Yajna, may you achieve great prosperity; know for certain that this will be your wish-fulfilling cow."

यज्ञाचेनि Noun
yajñācēni
यज्ञाच्या
of the sacrifice
आधारें Noun
ādhārēṃ
आधाराने
by the support
अभ्युदय Noun
abhyudaya
प्रगती किंवा उत्कर्ष
prosperity or rise
कामधेनु Noun
kāmadhēnu
इच्छा पूर्ण करणारी गाय
wish-fulfilling cow
साचारें Adverb
sācārēṃ
खरोखर
truly

💡 अर्थ

या यज्ञाच्या मदतीने तुमची खूप प्रगती होईल. हा यज्ञ तुमच्यासाठी सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या कामधेनू गायीसारखा असेल, असे समजा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून ते निस्वार्थ भावनेने केलेले विहित कर्म आहे. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांनुसार आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तेव्हा त्याला 'अभ्युदय' म्हणजे ऐहिक प्रगती आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे पौराणिक कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे प्रामाणिकपणे केलेले कर्तव्य मनुष्याला अपेक्षित फळ मिळवून देते. हे सृष्टीचे चक्र परस्परावलंबित्वावर आधारित आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन कामालाच 'यज्ञ' मानून ते प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला यज्ञ मानून कष्ट केले, तर त्याला यशाची फळे नक्कीच मिळतात.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की निस्वार्थ कर्म (यज्ञ) हे प्रगतीचे साधन आणि सृष्टीच्या संतुलनाचा आधार कसे आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा