←
सोमवार, 26 एप्रिल 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 72

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥ ७२ ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and prescribed duties excellently, leaving aside the hope for rewards."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा समर्पक
Appropriate or proper
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने नेमून दिलेले
Prescribed or ordained
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे किंवा कृतीत आणावे
Should practice or perform
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची अपेक्षा किंवा इच्छा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned or giving up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार आपले कर्तव्य आहे, तेच फळाची अपेक्षा न ठेवता उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते सांगतात की मनुष्याने कर्माची निवड करताना स्वतःच्या स्वार्थाचा विचार न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे धर्माने (कर्तव्याने) 'विहित' (नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते केवळ उरकून टाकू नये, तर ते 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा मोह सोडतो, तेव्हाच आपण त्या कर्मात आपले पूर्ण कौशल्य ओतू शकतो आणि ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील?' या विचारात वेळ न घालवता, आपला अभ्यास हेच आपले विहित कर्तव्य मानून ते प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

संसारात राहून कर्माच्या बंधनात न अडकता जीवन कसे जगावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 245

म्हणौनि अर्जुना हें जाणावें | जे बुद्धीसी ऐक्य व्हावें | मग सहजेंचि पाविजे स्थिरावें | आत्मबोधीं || २४५ ||

"Therefore, O Arjuna, understand that the intellect should become one (with the Self); then one naturally attains stability in self-realization."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
बुद्धीसी Noun
Buddhisi
बुद्धीशी
With the intellect
ऐक्य Noun
Aikya
एकरूपता
Unity or Oneness
स्थिरावें Verb
Sthirave
स्थिर होणे
To become stable
आत्मबोधीं Noun
Atmabodhi
आत्मज्ञानामध्ये
In self-realization

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, हे लक्षात घे की, जेव्हा आपली बुद्धी आत्मस्वरूपाशी एकरूप होते, तेव्हाच आपल्याला आत्मज्ञानामध्ये खरी स्थिरता मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा साधकाची बुद्धी चंचलपणा सोडून आत्मतत्त्वाशी एकरूप (ऐक्य) होते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. ही स्थिरता प्रयत्नापेक्षा 'सहज' अवस्थेतून येते, जेव्हा बुद्धी विषयांकडून वळून स्वतःच्या स्वरूपाकडे लागते. आत्मबोधातील ही स्थिरता मनुष्याला जीवनातील द्वंद्वांच्या पलीकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी बुद्धीची एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान सहज प्राप्त होते.

📌 संदर्भ

बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाल्यावर काय प्राप्त होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 385

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥

जयाचिया अंतःकरणीं । विषयांची नाही आठवणी । तोचि जाणावा जगीं या । स्थितप्रज्ञु ॥

"In whose heart there is no memory of sense-objects, know him alone to be a Sthitaprajna in this world."

जयाचिया Pronoun
Jayachiya
ज्याच्या
Whose
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात
In the heart or mind
विषयांची Noun
Vishayanchi
इंद्रियभोगांची
Of sense objects
आठवणी Noun
Aathvani
स्मरण
Memory or remembrance
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा
Should be known
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One with steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याच्या मनात विषयांची (भोगांची) साधी आठवणही उरत नाही, त्यालाच या जगात खरा 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे अत्यंत सूक्ष्म लक्षण सांगत आहेत. केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संयम नव्हे. खरा संयम तोच, जिथे मनाच्या कोपऱ्यातही विषयांची ओढ किंवा त्यांचे स्मरण उरत नाही. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध होते आणि वासनांचा लवलेशही उरत नाही, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजे केवळ कृतीतून नव्हे, तर विचारांतूनही मुक्त होणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखादी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करत असू, तर ती गोष्ट समोर नसतानाही तिचे विचार मनात न येणे, हीच आपली खरी प्रगती आहे. उदाहरणार्थ, उपवास करताना अन्नाचे सारखे विचार मनात येणे म्हणजे मनाचा ताबा नसणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या पूर्ण शुद्धतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा