←
शनिवार, 10 एप्रिल 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 76

जेणें कर्मों कर्म जाळिलें । अकर्मु होऊनि राहिलें । तेंचि रूप दाविलें । डोळसपणें ॥

जेणे कर्मे कर्म जाळिले । अकर्म होऊनि राहिले । तेचि रूप दाविले । डोळसपणे ॥

"He who has burnt action with action and remains as inaction; that very form has been shown with insight."

जेणें Pronoun
Jene
ज्याने
By whom
जाळिलें Verb
Jalile
जाळून टाकले / नष्ट केले
Burnt / Destroyed
अकर्मु Adjective
Akarmu
कर्मरहित / निष्काम
Actionless / Without desire
दाविलें Verb
Davile
दाखवले / प्रकट केले
Shown / Revealed
डोळसपणें Adverb
Dolasapane
समजुतीने / ज्ञानदृष्टीने
With insight / Wisely

💡 अर्थ

जिसने कर्म के द्वारा ही कर्म के बंधन को जला दिया और जो कर्म करते हुए भी अकर्म (अलिप्त) रहा, उसी ने ज्ञान की दृष्टि से वास्तविक स्वरूप को देखा है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 7

जेथ सरस्वतीचेनि पावलें । वाक्चातुर्य ये फळें । तेणें रसाळपणें रसाळें । होती शब्द ॥ ७ ॥

"Where the grace of Saraswati falls, eloquence bears fruit; by that sweetness, words themselves become succulent."

सरस्वतीचेनि Noun
Saraswaticheni
सरस्वती देवीच्या
Of Goddess Saraswati
पावलें Noun
Pavale
कृपेने किंवा पावलांनी
By the grace or feet
वाक्चातुर्य Noun
Vakchatury
बोलण्यातील कसब
Eloquence in speech
फळें Verb
Phale
फळाला येणे
To bear fruit
रसाळपणें Adverb
Rasalpane
गोडव्याने
With sweetness
शब्द Noun
Shabda
शब्द
Words

💡 अर्थ

जहाँ सरस्वती देवी की कृपा होती है, वहाँ वाणी में चतुराई आती है और शब्द अत्यंत मधुर हो जाते हैं।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विद्येची देवता सरस्वतीचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी सरस्वती देवीची कृपा होते, तिथे बोलण्यामध्ये विलक्षण चातुर्य प्राप्त होते. साहित्यातील नवरसांचा परिपाक आणि शब्दांचे माधुर्य हे केवळ तिच्या आशीर्वादाचे फळ आहे. लेखणी किंवा वाणीला जे सामर्थ्य मिळते, त्याचे मूळ सरस्वतीच्या चरणांशी आहे. जेव्हा तिचे आशीर्वाद मिळतात, तेव्हा सामान्य शब्दही अमृतासारखे रसाळ वाटू लागतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा इतरांशी बोलतो, तेव्हा आपले शब्द नम्र आणि अर्थपूर्ण असावेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी कोणाला धीर देताना जर आपली वाणी रसाळ आणि प्रेमळ असेल, तर त्याचा समोरच्या व्यक्तीवर सकारात्मक परिणाम होतो. हेच सरस्वतीच्या कृपेचे व्यावहारिक रूप आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या निर्विघ्न पूर्ततेसाठी सरस्वती देवीचे स्तवन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 257

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो इंद्रियांतें जिणें निकें । तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठितु लोके । जाणिजे गा ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who conquers his senses well, he alone is known in the world as one of steady wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyāntēṃ
इंद्रियांना
To the senses
जिणें Verb
Jiṇēṃ
जिंकतो
Conquers
निकें Adverb
Nikēṃ
चांगल्या प्रकारे / पूर्णपणे
Completely / Properly
प्रज्ञाप्रतिष्ठितु Adjective
Prajñāpratiṣṭhitu
स्थिर बुद्धीचा
Established in wisdom
लोके Noun
Lōkē
जगात
In the world

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जो अपनी इंद्रियों पर पूर्णतः विजय प्राप्त कर लेता है, उसे ही इस संसार में स्थिर बुद्धि वाला (स्थितप्रज्ञ) समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा