🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि विकर्म म्हणजे काय, हे समजून घेणे साध्या माणसाचे काम नाही. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीची आहे की, ज्यांना आपण आत्मज्ञानी किंवा विद्वान म्हणतो, असे लोक सुद्धा कर्माचे फळ आणि त्याचे स्वरूप ठरवताना संभ्रमात पडतात. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि त्याची आध्यात्मिक गती ओळखणे हे बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ वरवर पाहून ठरवू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्याला शिस्त लावण्यासाठी दिलेला ओरडा हा वरवर 'वाईट' वाटला तरी त्यामागील हेतू कल्याणाचा असेल तर ते कर्म शुद्ध असते. कर्माचा विचार करताना नेहमी हेतू तपासावा.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची गहनता स्पष्ट करत आहेत.