←
रविवार, 04 एप्रिल 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 370

जैसा समुद्रु भरला तरी न सांडे । कीं उन्हाळियानें न सुके । तैसा लाभें न वाढे । हानि न विटे ॥

"As the ocean does not overflow when full, nor does it dry up in the summer heat; so also, he (the wise one) does not increase with gain, nor does he wither with loss."

समुद्रु Noun
samudru
सागर/समुद्र
Ocean
सांडे Verb
sande
मर्यादा ओलांडणे/सांडणे
Overflows
उन्हाळियानें Noun
unhāliyāne
उन्हाळ्यामुळे
By summer heat
सुके Verb
suke
आटणे/सुकणे
Dries up
लाभें Noun
lābheṃ
फायद्याने/प्राप्तीने
By gain
विटे Verb
vite
कंटाळणे किंवा कमी होणे
Wither or decrease

💡 अर्थ

जैसे समुद्र भरने पर अपनी मर्यादा नहीं छोड़ता और गर्मी में सूखता नहीं, वैसे ही ज्ञानी पुरुष लाभ से हर्षित नहीं होता और हानि से दुखी नहीं होता।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) स्थितीचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. नद्यांचे कितीही पाणी समुद्रात आले तरी समुद्र आपली सीमा सोडून बाहेर येत नाही, तसेच उन्हाळ्यात बाष्पीभवन झाले तरी तो आटत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष भौतिक सुख किंवा संपत्ती मिळाल्यावर (लाभ) गर्वाने फुगत नाही आणि काही गमावल्यावर (हानी) त्याला खेद वाटत नाही. त्याचे चित्त लाभालाभाच्या पलीकडे गेलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात यश आणि अपयश या दोन्ही गोष्टींकडे समान दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, व्यवसायात मोठा नफा झाला तर अहंकार बाळगू नये आणि नुकसान झाले तर निराश न होता आपले मानसिक संतुलन राखले पाहिजे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन समत्व बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 65

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे जे उचित आणि अवसरें । तें तें कीजे निधारें । फळाशा सांडूनि ॥ ६५ ॥

"Therefore, relying on action, perform whatever is appropriate and timely with determination, leaving aside the hope for results."

कर्माचेनि Noun
Karmanche-ni
कर्माच्या
Of action
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
अवसरें Adverb
Avasare
वेळेनुसार/प्रसंगानुसार
According to the occasion
निधारें Adverb
Nidhare
निश्चयाने
With determination
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्यागून/सोडून
Renouncing

💡 अर्थ

इसलिए कर्म का आश्रय लेकर, जो उचित और समय के अनुकूल हो, उसे फल की इच्छा त्यागकर निश्चय के साथ करना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माचा आधार घेऊनच जीवन जगावे. आपल्या वाट्याला आलेले जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे वेळेनुसार (अवसरें) करणे प्राप्त आहे, ते कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि निश्चयाने करावे. मात्र, हे करताना मनात त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही अभिलाषा किंवा आशा ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का' या चिंतेत वेळ न घालवता, आपला अभ्यास पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे फळाशा सोडून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे हे सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 135

म्हणौनि समर्थें जे जे कीजे। तें तें इतरींही अनुष्ठिजे। तेंचि प्रमाण मानिजे। सामान्यलोकीं॥

"Therefore, whatever is done by the great, that very thing is performed by others; whatever they accept as authority, the common people follow."

समर्थें Noun
samarthēṃ
श्रेष्ठ माणसाने
by the capable or great person
अनुष्ठिजे Verb
anuṣṭhijē
आचरणात आणावे
should be practiced
प्रमाण Noun
pramāṇa
आदर्श किंवा नियम
standard or authority
सामान्यलोकीं Noun
sāmānyalōkīṃ
सर्वसामान्य लोकांनी
by common people
कीजे Verb
kījē
करावे
to do or perform

💡 अर्थ

इसलिए श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करते हैं, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं। वे जिसे प्रमाण मान लेते हैं, समस्त संसार उसी का अनुसरण करता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या वागण्याचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी बनतील. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श कर्मे केली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी शास्त्र किंवा नियम बनते. ज्ञानी माणसाने केवळ उपदेश न करता स्वतःच्या कृतीतून आदर्श निर्माण करावा, असा याचा सखोल अर्थ आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा समाजातील नेते जसे वागतात, तसेच मुले किंवा सामान्य लोक वागतात. म्हणून आपण नेहमी चांगले वागले पाहिजे जेणेकरून इतरांना चांगला आदर्श मिळेल. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि त्याचे समाजावर काय परिणाम होतात, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा