←
रविवार, 14 मार्च 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 23

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

जेणें सांडिला अभिमानु । जो विसरला देहभानु । जयाचे अंतःकरणीं ज्ञानु । ठसावलें असे ॥

"He who is unattached, liberated, whose mind is established in knowledge, and who works for the sake of sacrifice—his actions are entirely dissolved."

सांडिला Verb
Sandila
त्याग केला किंवा सोडला
abandoned or cast off
अभिमानु Noun
Abhimanu
अहंकार किंवा गर्व
ego or pride
देहभानु Noun
Dehabhanu
देहाची जाणीव किंवा शरीरासक्ती
body consciousness
अंतःकरणीं Noun
Antahkarani
हृदयात किंवा मनात
in the heart or mind
ठसावलें Verb
Thasavale
स्थिर झाले किंवा बिंबले
firmly established

💡 अर्थ

ज्याने आपला अहंकार सोडून दिला आहे, जो देहाची आसक्ती विसरला आहे आणि ज्याच्या मनात आत्मज्ञान पक्के झाले आहे, असा मनुष्य मुक्त होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने 'मी' आणि 'माझे' हा अहंकार पूर्णपणे त्यागला आहे, तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अशा व्यक्तीला आपल्या शरीराची किंवा भौतिक सुखांची ओढ राहत नाही. त्याचे चित्त सदैव आत्मज्ञानात स्थिर असते. जेव्हा असा ज्ञानी पुरुष कोणतीही कृती करतो, तेव्हा ती केवळ लोककल्याणासाठी किंवा ईश्वराची सेवा (यज्ञ) म्हणून केली जाते. त्यामुळे त्या कर्माचे कोणतेही पाप-पुण्य किंवा फळ त्याला चिकटत नाही, तर ती कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत विरघळून जातात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता निस्वार्थ भाव ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याची कर्मे त्याला कोणत्याही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 64

म्हणौनि आत्मबोधाचां प्रकाशु । जेथ न पावेचि प्रवेशु । तेथ अविद्या हा सौरसु । मांडूनि असे ॥ ६४ ॥

"Therefore, where the light of self-knowledge finds no entry, there ignorance spreads its elaborate display."

आत्मबोधाचां Noun
Atmabodhacha
आत्मज्ञानाचा
of self-knowledge
प्रकाशु Noun
Prakashu
उजेड
light
प्रवेशु Noun
Praveshu
आत जाणे
entry
अविद्या Noun
Avidya
अज्ञान
ignorance
सौरसु Noun
Saurasu
विस्तार किंवा थाट
expansion or display
मांडूनि Verb
Manduni
पसरवून
having established

💡 अर्थ

म्हणून ज्या ठिकाणी आत्मज्ञानाचा प्रकाश पोहोचत नाही, त्या ठिकाणी अज्ञान (अविद्या) आपला मोठा विस्तार मांडून बसते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 184

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । राखूनियां ॥ १८४ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty and that which is righteous, by maintaining the discipline of the mind."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
कर्म Noun
Karma
कार्य / कर्तव्य
Action / Duty
सधर्म Adjective
Sadharma
धर्माला अनुसरून / नैतिक
Righteous / According to Dharma
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाची वृत्ती / मानसिक शिस्त
Mental attitude / Discipline
राखूनियां Verb
Rakhuniya
जपून / सांभाळून
Maintaining / Preserving

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे धर्माला धरून आहे, तेच तू मनाची एकाग्रता आणि शुद्ध भाव राखून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर ते 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आणि 'सधर्म' म्हणजे नैतिक मूल्यांना धरून असावे. कर्म करताना मनाचा 'मनोधर्म' म्हणजेच आंतरिक समतोल आणि शुद्ध हेतू राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य फळाची आशा न धरता आणि मनाची स्थिरता राखून करतो, तेव्हाच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना ते केवळ करायचे म्हणून न करता, ते माझे कर्तव्य आहे आणि ते योग्य आहे का, याचा विचार करून पूर्ण लक्ष देऊन करावे. उदाहरणार्थ: विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' आहे या भावनेने करावा.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म कसा पाळावा, याचे मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा