←
शनिवार, 06 मार्च 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 110

जैसीं नावांचिया गती । थडियेचीं झाडें धांवती । तीं साचचि जरी मानिती । तरी ते भुलले ॥ ११० ॥

"As the trees on the shore seem to run because of the motion of the boat, so do those who take that to be real are deluded."

नावांचिया Noun
Nāvāṃciyā
नावेच्या
of the boat
गती Noun
Gatī
वेगामुळे किंवा हालचालीमुळे
due to movement or speed
थडियेचीं Adjective
Thaḍiyechīṃ
काठावरची किंवा तीरावरील
on the riverbank
धांवती Verb
Dhāṃvatī
पळताना दिसतात
appear to run
साचचि Adverb
Sāchachi
खरोखरच किंवा सत्य
truly or really
भुलले Verb
Bhulalē
भ्रमात पडले किंवा चुकले
deluded or mistaken

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावेतून प्रवास करताना काठावरची स्थिर झाडे धावताना दिसतात, पण जर कोणी ती खरोखर धावत आहेत असे मानले, तर तो माणूस भ्रमात आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अकर्तृत्व आणि मानवी भ्रमाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. जेव्हा आपण नावेतून प्रवास करतो, तेव्हा आपली नाव पुढे जात असते, पण आपल्याला असे वाटते की काठावरची झाडे मागे धावत आहेत. हा केवळ दृष्टीचा भ्रम आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृती किंवा देह कर्म करत असतो, परंतु अज्ञानामुळे माणसाला असे वाटते की 'मी' (आत्मा) कर्म करत आहे. जो मनुष्य आत्म्याला कर्ता मानतो, तो त्या नावेतील प्रवाशासारखाच भ्रमात अडकलेला असतो. शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर हा भ्रम दूर होतो आणि समजते की आत्मा स्थिर व अकर्ता आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य परिस्थितीमुळे स्वतःला अस्वस्थ करून घेतो. उदाहरणार्थ, चालत्या ट्रेनमधून पाहताना जग धावताना दिसते, पण स्थिर राहून पाहिल्यास सत्य समजते. कठीण प्रसंगात स्वतःचे मन स्थिर ठेवल्यास आपल्याला परिस्थितीचे खरे स्वरूप समजते आणि आपण चुकीचे निर्णय घेत नाही.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अकर्तृत्व पटवून देण्यासाठी नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 300

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो। जयासी जाहला असे पहा हो। तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठा पाहो। पावावया जोगा॥

"Therefore, see that he alone, who has achieved control over his senses, is fit to attain the status of steady wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रियांचा
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
To whom
प्रज्ञाप्रतिष्ठा Noun
Prajnyapratishtha
बुद्धीची स्थिरता
Steadfastness of wisdom
जोगा Adjective
Joga
योग्य किंवा पात्र
Worthy or fit

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच माणूस स्थिर बुद्धी (स्थितप्रज्ञता) प्राप्त करण्यास खरोखर पात्र ठरतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 26

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

तेथ अर्जुनें देखिले । गोत्रज सकळ दाटले । पितामह आणि गुरु संचले । मातुल भ्राते ॥

"There Arjuna saw his kinsmen gathered; grandfathers and teachers assembled, along with maternal uncles and brothers."

देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
गोत्रज Noun
Gotraja
रक्ताचे नातेवाईक
Kinsmen / Blood relatives
दाटले Verb
Datale
गर्दी केली / जमले
Gathered / Crowded
पितामह Noun
Pitamaha
आजोबा
Grandfather
मातुल Noun
Matula
मामा
Maternal uncle
भ्राते Noun
Bhrate
भाऊ
Brothers

💡 अर्थ

तिथे अर्जुनाने पाहिले की, त्याचे सर्व नातेवाईक एकत्र जमले आहेत. त्यामध्ये त्याचे आजोबा, गुरु, मामा आणि भाऊ यांचा समावेश होता.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे राहिल्यावर अर्जुनाला समोर शत्रूऐवजी आपलेच सगेसोयरे दिसले. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे आदरणीय गुरु, शल्यासारखे मामा आणि दुर्योधनासारखे भाऊ पाहून अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. हे युद्ध केवळ राज्यासाठी नसून आपल्याच रक्ताच्या नात्यांविरुद्ध आहे, याची जाणीव त्याला या क्षणी झाली. ही ओवी अर्जुनाच्या 'विषादाची' किंवा मानसिक द्वंद्वाची सुरुवात दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले कर्तव्य आणि आपली नाती यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यावी लागते, तेव्हा होणारी मनाची अवस्था अर्जुनासारखीच असते.

📌 संदर्भ

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन आपल्या नातेवाईकांकडे पाहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा