←
शुक्रवार, 05 मार्च 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 57

जेथ विषयांचे नाव नाही। आणि इंद्रियांची गोठी नाही। तेथ निवांतपणे पाही। सुखाचा अनुभव।।

"Where there is no trace of sense-objects and no talk of the senses, there, in absolute stillness, witness the experience of bliss."

विषयांचे Noun
Vishayanche
भोगवस्तूंचे
of sense objects
इंद्रियांची Noun
Indriyanchi
ज्ञानेंद्रियांची
of the senses
गोठी Noun
Gothi
चर्चा किंवा गोष्ट
talk or mention
निवांतपणे Adverb
Nivantpane
शांतपणे
peacefully
पाही Verb
Pahi
पाहणे किंवा अनुभवणे
to see or experience
सुखाचा Noun
Sukhacha
आनंदाचा
of bliss

💡 अर्थ

जहाँ विषयों का नाम नहीं और इंद्रियों की कोई चर्चा नहीं, वहाँ अत्यंत शांति से आत्मिक सुख का अनुभव होता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपले मन बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) गुंतलेले असते, तोपर्यंत आपल्याला इंद्रियांच्या पलीकडचे शाश्वत सुख मिळत नाही. जेव्हा साधक आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो आणि विषयांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला एका अशा सुखाची प्राप्ती होते जे कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख 'निवांत' म्हणजे कोणत्याही विक्षेपाशिवाय आणि गोंधळाशिवाय असते. हेच खरे आत्मसुख आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दिवसभरातून किमान १० मिनिटे मोबाईल आणि इतर गॅजेट्स बाजूला ठेवून शांत बसा. बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास तुम्हाला मनाच्या गाभाऱ्यात असलेल्या शांततेचा आणि सुखाचा अनुभव येईल.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या आत्मसुखाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 131

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें खरें । तें युक्तीचेनि द्वारें । जाण पां तूं ॥

"Therefore, through the support of action, the true renunciation of action is achieved; understand that through the means of skillful technique."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
of action
सांडणें Verb
Sāṇḍaṇē
त्याग करणे
to renounce
युक्तीचेनि Noun
Yuktīcēni
कौशल्याने / युक्तीने
by skill or technique
द्वारें Preposition
Dvārē
द्वारे / मार्गाने
through / by means of
जाण Verb
Jāṇa
समजून घे
understand / know

💡 अर्थ

इसलिए, उस युक्ति को समझो जिसके द्वारा कर्म के आधार पर ही वास्तव में कर्म का त्याग किया जा सकता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. तर कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्याच साहाय्याने (निष्काम भावनेने) कर्माचे बंधन तोडता येते. ही 'योगयुक्ती' अर्जुनाने समजून घ्यावी असा उपदेश येथे केला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडणे आणि निकालाची चिंता न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग न करता, ते युक्तीने कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 194

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणौनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसीं अतिनिग्रहु । करूनि असे जयाचा पांगु । फिटला असे ॥ १९४ ॥

"Therefore, he is truly a man of steady wisdom, who has achieved complete restraint over his senses and whose dependency on them has vanished."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
इंद्रियांसीं Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
अतिनिग्रहु Noun
Atinigrahu
पूर्ण ताबा किंवा संयम
Complete restraint
पांगु Noun
Pangu
लाचारी किंवा परावलंबित्व
Dependency or helplessness
फिटला Verb
Fitala
संपला किंवा मुक्त झाला
Ended or freed

💡 अर्थ

इसलिए वही स्थिर बुद्धि वाला है, जिसने अपनी इंद्रियों को पूरी तरह वश में कर लिया है और जिसकी इंद्रियों पर निर्भरता समाप्त हो गई है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा