←
शुक्रवार, 06 फेब्रुवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 192

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे अधर्म । तेंचि करीं तूं सप्रेम । धनुर्धरा ॥ १९२ ॥

"Therefore, perform that duty which is appropriate for you, with love, O Archer."

म्हणौनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Duty or Action
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While performing
सप्रेम Adverb
Saprem
प्रेमाने
With love
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
अर्जुना
O Archer (Arjuna)

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तुला जे योग्य आणि विहित कर्म आहे, तेच तू प्रेमाने कर.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच श्रेष्ठ आहे. जरी ते कर्म वरवर पाहता कठीण किंवा दोषपूर्ण वाटले, तरी ते आपले कर्तव्य म्हणून ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने आणि प्रेमाने करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा ते निष्ठेने करणे महत्त्वाचे आहे. अर्जुनाला युद्ध करणे अधर्म वाटत होते, पण ते त्याचे विहित कर्तव्य होते, म्हणून भगवंत त्याला ते प्रेमाने करण्यास सांगत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला ओझे न मानता ते आपले कर्तव्य समजून आवडीने करावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे कर्तव्य ओझे न मानता प्रेमाने पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 90

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैशीं चित्रींचीं न हालती। चित्रे लिहिलीं॥ ९०॥

"Therefore, actions are performed, but they do not bring the sense of doership; just as painted figures do not move."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मीपणा किंवा कर्ता असल्याचा भाव
Sense of doership
जैशीं Conjunction
Jaishi
ज्याप्रमाणे
Just as
हालती Verb
Halati
हालचाल करतात
Move
लिहिलीं Adjective
Lihili
काढलेली किंवा रेखाटलेली
Painted or drawn

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण त्या कर्मांचा कर्तेपणा (मी केले हा भाव) येत नाही; जसे चित्रात काढलेली माणसे प्रत्यक्ष हालचाल करत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्या भिंतीवर किंवा कापडावर चित्रकार विविध हालचाली करणारी चित्रे काढतो, ती चित्रे पाहताना क्रियाशील वाटतात, परंतु प्रत्यक्षात ती हालचाल करत नाहीत किंवा त्यांना त्या क्रियेचा अभिमान नसतो. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या बुद्धीला 'मी हा कर्ता आहे' असा स्पर्शही होत नाही. त्याचे शरीर जगाच्या व्यवहारात गुंतलेले दिसले तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनापासून पूर्णपणे मुक्त असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे मोठे काम पूर्ण झाल्यावर 'हे मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, 'हे ईश्वरी इच्छेने झाले' अशी भावना ठेवल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना स्वतःच्या नावाचा मोठेपणा न शोधणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्माचा कर्तेपणा न स्वीकारता कर्मे कशी करतो, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 296

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जो करी तोचि जाणावा पाहो । जयाचा स्थिर भावो । आत्मरूपीं ॥

"Therefore, O Mighty-armed, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly set."

इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
इंद्रियांचा
of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
restraint or control
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा किंवा समजावा
should be known
स्थिर Adjective
Sthira
अढळ किंवा शांत
steady or stable
आत्मरूपीं Noun
Atmarupi
आत्मस्वरूपात
in the form of the Self

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा