🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. सामान्यतः मनुष्य जेव्हा एखादा 'संकल्प' (निश्चय) करतो, तेव्हा त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून 'आशा' (फळाची अपेक्षा) येतेच. पण ज्या ठिकाणी संकल्पाच्या मागे आशेचे पाऊल पडत नाही, म्हणजेच जेथे कर्म केवळ कर्तव्य भावनेने केले जाते आणि फळाची कोणतीही हाव नसते, अशा ठिकाणी कर्माचे अस्तित्वच उरत नाही. याचा अर्थ असा की, ते कर्म कर्त्याला बांधून ठेवत नाही. जेव्हा कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती गळून पडते, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या आशेने अभ्यास करण्यापेक्षा, ज्ञान मिळवण्याच्या संकल्पाने अभ्यास केल्यास त्यांना कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अर्जुनाला कर्म आणि संन्यास यातील मेळ समजावून सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा सोडल्यास कर्म कसे बाधत नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.