←
शुक्रवार, 16 जानेवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 9

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥

पाहें पां प्रवृत्तीचेनि मेळें । इंद्रियें आपुलालेनि बळें । आपुलालेनि विषयें मिळे । वर्तती जरी ॥ ९ ॥

"See, even if the senses, by the force of their natural tendencies, engage with their respective objects."

पाहें Verb
Pāhēṃ
बघ किंवा पहा
Look or observe
प्रवृत्तीचेनि Noun
Pravr̥ttīcēni
स्वभावाच्या किंवा प्रवृत्तीच्या
By natural tendency
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
आपुलालेनि Adjective
Āpulālēni
स्वतःच्या किंवा आपापल्या
Respective or own
बळें Noun
Baḷēṃ
शक्तीने किंवा जोराने
By force or strength
विषयें Noun
Viṣayēṃ
इंद्रियांच्या विषयांमध्ये
In the objects of senses
वर्तती Verb
Vartatī
वागतात किंवा कार्य करतात
Act or behave

💡 अर्थ

बघ, जेव्हा इंद्रिये आपल्या नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार आणि स्वतःच्या शक्तीने आपापल्या विषयांमध्ये वावरतात किंवा कार्य करतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 103

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसीं इंधनें प्रदीप्तें । अग्नीं होतीं भस्मीभूतें । तैसीं कर्मां ज्ञानाग्नी तें । जाळीतसे ॥

"As the blazing fire turns fuel to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge burn to ashes all reactions from material activities."

इंधनें Noun
Indhane
सरपण किंवा लाकूड
Fuel or wood
प्रदीप्तें Adjective
Pradipten
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
Blazing or ignited
भस्मीभूतें Adjective
Bhasmibhuten
राख होणे
Reduced to ashes
ज्ञानाग्नी Noun
Jnanagni
ज्ञानाचा अग्नी
Fire of knowledge
जाळीतसे Verb
Jalitase
जाळून टाकते
Burns or destroys

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी लाकडांना जाळून त्यांची राख करतो, त्याचप्रमाणे ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांना जाळून टाकतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे अफाट सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा कण त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेसा असतो, त्याचप्रमाणे मानवाचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही सर्व कर्मे आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी देह नसून आत्मा आहे' असे सत्य ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो. अहंकार नष्ट झाल्यामुळे कर्मांची फळे त्याला चिकटत नाहीत आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप (ज्ञान) समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगताना, आत्मज्ञान कर्माचा नाश कशा प्रकारे करते हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 87

म्हणोनि इंद्रियें दमिजे । तरीच हें स्थिरावजे । जैं विषयांविरहित होइजे । सर्वथा हें ॥

"Therefore, the senses should be subdued; only then will this intellect become stable, when one is completely free from sense-objects."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
दमिजे Verb
Damije
दमन करावे किंवा ताबा मिळवावा
To be subdued or controlled
स्थिरावजे Verb
Sthiravaje
स्थिर व्हावे
To become stable
विषयांविरहित Adjective
Vishayanvirahit
विषयांच्या मोहाशिवाय
Free from sense objects
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
Completely

💡 अर्थ

म्हणून जेव्हा आपण आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवतो आणि विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे दूर होतो, तेव्हाच आपली बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा