🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरी ग्रंथाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की हा ग्रंथ म्हणजे केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नसून तो शब्द आणि अर्थांचा एक अथांग सागर (रत्नाकर) आहे. यात वेदांतातील कठीण सिद्धांतांचे (प्रमेयांचे) अमृत भरलेले आहे. हे इतके मोठे आणि कठीण कार्य मी केवळ माझ्या सद्गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांच्या कृपेमुळेच पूर्ण करू शकलो आहे. यातून त्यांची नम्रता आणि गुरुभक्ती दिसून येते.

आपल्या आयुष्यात मिळालेल्या यशाचे श्रेय आपल्या मार्गदर्शकांना किंवा गुरूंना देणे, हा गुण आपण यातून शिकू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर आपल्या शिक्षकांचे आभार मानणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या रचनेचे स्वरूप आणि त्यामागील गुरुकृपेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, शरीर हे नश्वर आहे. ते आज आहे तर उद्या नाही. त्यामुळे या देहावर आसक्ती ठेवणे किंवा त्याच्या नाशाचे दुःख करणे व्यर्थ आहे. त्याऐवजी, जे शाश्वत आहे, जे कधीही संपत नाही, अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्यावर लक्ष केंद्रित कर. देहबुद्धी सोडून आत्मबुद्धी धारण करणे हाच खरा मोक्षाचा मार्ग आहे, असे माऊली येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या बाह्य रूपावर किंवा शरीरावर खूप प्रेम करतो. पण जेव्हा आजारपण किंवा वृद्धत्व येते, तेव्हा आपण दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले चांगले विचार आणि ज्ञान कायम राहते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी शरीराच्या आरामापेक्षा अभ्यासाच्या ज्ञानाला महत्त्व देणे हे 'आत्मज्ञान' जपण्यासारखे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात, ज्यात शरीराची नश्वरता आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगितले आहे.