🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, विषयांचे (भोगांचे) आकर्षण इतके प्रबळ असते की त्यांचे केवळ नाव ऐकल्यानेही मनात विकार निर्माण होऊ शकतात. म्हणून साधकाने केवळ कृतीतूनच नव्हे, तर श्रवणातूनही विषयांचा त्याग करावा. मनाला बाह्य जगातील विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर ठेवून अंतर्मुख करणे, हेच स्थिर बुद्धीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून (उदा. सोशल मीडियावरील अनावश्यक चर्चा किंवा अफवा) दूर राहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलवरील मनोरंजनाचे नावही काढू नये जेणेकरून मन अभ्यासात स्थिर राहील.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.