←
शनिवार, 08 नोव्हेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 151

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform those actions which are appropriate and those duties which are prescribed, practicing them excellently by renouncing the desire for fruit."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / उचित
Appropriate
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने सांगितलेले / विहित
Prescribed
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे
Should practice
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून / त्याग करून
Renouncing

💡 अर्थ

म्हणून जे काम करणे योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला धरून आहे, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता चांगल्या प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले किंवा नैतिकदृष्ट्या योग्य) आहे. हे कर्म करताना मनामध्ये कोणत्याही फळाची किंवा परिणामाची हाव नसावी. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप कसे असावे हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 189

म्हणोनि तूं आतां । या इंद्रियांसीं सर्वथा । नियमु करीं तत्त्वतां । पापरूपां ॥ १८९ ॥

"Therefore, you must now thoroughly control these senses, which are the form of sin."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांसीं Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
Completely
नियमु Noun
Niyamu
ताबा किंवा नियंत्रण
Control or restraint
पापरूपां Adjective
Paparupa
पापाचे स्वरूप असलेल्या
Sinful in nature

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता या पापाचे मूळ असलेल्या इंद्रियांवर पूर्णपणे ताबा मिळव.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे आणि तो इंद्रियांच्या माध्यमातून प्रकट होतो. जोपर्यंत इंद्रिये मोकाट असतात, तोपर्यंत मनुष्य चुकीच्या मार्गाला लागतो. म्हणून साधकाने किंवा कर्मयोग्याने सर्वात आधी आपल्या ज्ञानेंद्रियांवर आणि कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे, कारण इंद्रिये ताब्यात आली की मन आणि बुद्धी स्थिर व्हायला मदत होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला रागाच्या भरात कोणाला तरी वाईट बोलावेसे वाटते, तेव्हा आपल्या जिभेवर (इंद्रियावर) ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

काम (वासना) हा ज्ञानाचा नाश करणारा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 348

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा पूर्णत्वें सरिता । समुद्रु होय पांडुसुता । तैसी शांती हे स्वभावता । तयासीचि वरे ॥ ३४८ ॥

"As the river reaches its fullness in the ocean, O son of Pandu, so does peace naturally choose such a person."

पूर्णत्वें Adverb
Purnatve
पूर्णत्वाने
With fullness
सरिता Noun
Sarita
नदी
River
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
शांती Noun
Shanti
शांतता
Peace
स्वभावता Adverb
Swabhavata
सहजपणे/स्वभावाने
Naturally
वरे Verb
Vare
स्वीकारते/माळ घालते
Embraces/Chooses

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नदी पूर्णत्वाने समुद्राला जाऊन मिळते आणि समुद्ररूप होते, त्याचप्रमाणे शांती अशा स्थितप्रज्ञ पुरुषाला स्वतःहून येऊन माळ घालते (मिळते).

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, परंतु समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा नद्यांच्या येण्याने त्यात कोणताही विकार निर्माण होत नाही; तो आपल्या पूर्णत्वात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्याकडे जगातील सर्व विषय किंवा इच्छा आल्या तरी तो विचलित होत नाही. अशा व्यक्तीला शांती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, तर शांतीच अशा व्यक्तीचा स्वभाव बनून तिला माळ घालते (तिच्याकडे आकर्षित होते).

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण आपल्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो आणि बाह्य गोष्टींनी (जसे की मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा इतरांची टीका) विचलित होत नाही, तेव्हा आपल्याला खरी मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूला कितीही गोंधळ असला, तरी जो विद्यार्थी आपल्या अभ्यासात मग्न असतो, त्याला त्या गोंधळाचा त्रास होत नाही.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज नदी आणि समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा