🕉️संस्कृत सुभाषित

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो पुरातन योग काळाच्या ओघात नष्ट झाला होता, तोच मी आज तुला पुन्हा सांगितला आहे. याचे कारण म्हणजे तू माझा निस्सीम भक्त आणि प्रिय मित्र आहेस. यावरून हे स्पष्ट होते की, ईश्वरी ज्ञान किंवा आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी केवळ बुद्धी असून चालत नाही, तर अंतःकरणात भक्ती आणि देवाशी असलेले प्रेमाचे नाते असणे आवश्यक आहे. भक्तीमुळेच कठीण रहस्ये उलगडतात.

आपल्या जीवनात जेव्हा आपण एखादी कला किंवा विद्या शिकतो, तेव्हा आपल्या गुरूंप्रती असलेली निष्ठा आणि प्रेम आपल्याला त्या विषयातील सखोल ज्ञान मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक आणि नम्र असतो, तेव्हा शिक्षक त्याला पुस्तकाबाहेरचे व्यावहारिक अनुभव आणि गुपिते आनंदाने सांगतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे स्पष्ट करत आहेत की, ते त्यालाच हा श्रेष्ठ योग का सांगत आहेत, ज्यामध्ये भक्ती आणि मैत्रीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्मे करणे थांबवणे म्हणजे कर्मसंन्यास नव्हे. तर, कर्मे करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे हीच खरी युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अत्यंत सूक्ष्म आहे, जिचे विवेचन या अध्यायात केले आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा नोकरी करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. कामाच्या निकालाची सतत चिंता न करता, कामात पूर्ण लक्ष देणे म्हणजे कर्माच्या आधाराने कर्मबंध तोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची कला (युक्ती) समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.