←
शुक्रवार, 17 ऑक्टोबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 126

मग तया कर्माचेनि नांवे । शून्यचि उरे स्वभावें । जैसे प्रलयांबुचेनि ओघें । सरिता नांव नुरे ॥

"Then, in the name of that karma, only void remains naturally; just as in the flood of the deluge, the name of the river does not remain."

कर्माचेनि Noun
karmācēni
कर्माच्या
of the action
शून्यचि Noun
śūnyaci
काहीच नाही / शून्यच
only void / nothingness
स्वभावें Adverb
svabhāvēṃ
सहजपणे / नैसर्गिकरीत्या
naturally
प्रलयांबुचेनि Noun
pralayāmbu-cēni
महाप्रलयाच्या पाण्याचा
of the deluge water
ओघें Noun
ōghēṃ
प्रवाहाने
in the flow
सरिता Noun
saritā
नदी
river
नुरे Verb
nurē
उरत नाही
does not remain

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या पाण्यात नदीचे वेगळे नाव आणि अस्तित्व राहत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी माणसाच्या कर्माचे नावही उरत नाही, ते पूर्णपणे नाहीसे होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे ही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत. ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या वेळी सर्व पाणी एकरूप होते आणि नद्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व किंवा नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे ब्रह्माशी एकरूप झालेल्या पुरुषाची कर्मे ब्रह्मात विलीन होतात. तिथे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे फळ किंवा नाव शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही अकर्माच्या स्थितीत असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्णपणे निस्वार्थ भावनेने आणि अहंकार सोडून करतो, तेव्हा त्या कामाचे ओझे आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना 'मी हे केले' हा भाव ठेवला नाही तर ते काम भक्ती बनते.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची कर्मे कशी लय पावतात आणि ती बंधनास कारणीभूत कशी ठरत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 180

म्हणौनि समर्थें येणें मार्गें। चालावें लागे। विशेषेंकरूनि सांगें। लोकांलागीं॥ १८०॥

"Therefore, the capable one must walk this path, especially for the sake of the people."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthēṃ
सामर्थ्यवान किंवा ज्ञानी व्यक्तीने
By the capable or wise person
मार्गें Noun
Mārgēṃ
मार्गाने
By the path
चालावें Verb
Cālāvēṃ
आचरण करावे
Should walk or act
लोकांलागीं Noun
Lōkāṃlāgīṃ
लोकांसाठी
For the sake of people

💡 अर्थ

म्हणून सामर्थ्यवान किंवा ज्ञानी माणसाने याच मार्गाने (कर्तव्य पालनाच्या मार्गाने) चालले पाहिजे, विशेषतः लोकांसाठी आदर्श निर्माण करण्यासाठी.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो पुरुष ज्ञानी आहे किंवा ज्याच्याकडे अधिकार आहे, त्याने आपले विहित कर्म कधीही सोडू नये. जरी त्याला स्वतःसाठी काही मिळवायचे नसले, तरी समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी त्याने शिस्तीने आणि निष्ठेने आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडले, तर सामान्य लोकही त्याचे अनुकरण करून आळशी बनतील. समाजाचे स्वास्थ्य टिकवण्यासाठी समर्थांनी कर्माचा त्याग न करता ते अधिक चांगल्या प्रकारे करून दाखवावे लागते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळून इतरांसमोर उदाहरण ठेवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, शाळेच्या कॅप्टनने स्वतः कचरा उचलला तर इतर मुले त्याचे आपोआप अनुकरण करतात.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला मार्गदर्शन करण्यासाठी स्वधर्माचे पालन का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 38

यथा धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

जैसा धूमें कोंडिला अनळु । कीं मळें झांकला आरसा निर्मळु । कां गर्भु वेष्टिला विटाळु । जरायुजें ॥ ३८ ॥

"As fire is enveloped by smoke, as a mirror is covered by dust, and as an embryo is wrapped in the womb, so is this (knowledge) covered by it (desire)."

अनळु Noun
anaḷu
अग्नी
fire
धूमें Noun
dhūmeṃ
धुराने
by smoke
मळें Noun
maḷēṃ
धुळीने किंवा मळाने
by dirt or dust
निर्मळु Adjective
nirmaḷu
स्वच्छ
pure or clean
वेष्टिला Verb
vēṣṭilā
वेढलेला
enveloped or covered
जरायुजें Noun
jarāyujēṃ
गर्भाशयातील पिशवी (वारेने)
placenta or fetal membrane

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे धुरामुळे अग्नी झाकला जातो, धुळीमुळे आरसा अस्पष्ट होतो किंवा वारेमुळे (जरायूमुळे) गर्भ वेढलेला असतो, त्याप्रमाणे काम-वासनेमुळे मानवाचे ज्ञान झाकले जाते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'काम' (वासना) कशा प्रकारे आपल्या ज्ञानावर आवरण घालते हे तीन उदाहरणांतून स्पष्ट करतात. १. धूर आणि अग्नी: धूर अग्नीपासूनच निर्माण होतो पण तोच अग्नीला दिसू देत नाही. २. आरसा आणि धूळ: आरसा स्वच्छ असतो पण त्यावर धूळ साचली की प्रतिबिंब दिसत नाही. ३. गर्भ आणि जरायू: बाळ गर्भाशयात सुरक्षित असते पण ते वारेने (पिशवीने) वेढलेले असते. याप्रमाणे, मनुष्याकडे ज्ञान असूनही काम-वासनेच्या प्रभावामुळे त्याला सत्याचे दर्शन होत नाही. हे विकार आपल्या बुद्धीला भ्रमिष्ट करतात आणि आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप लोभ सुटतो, तेव्हा आपल्याला योग्य-अयोग्य समजत नाही. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात आपण चुकीचे शब्द बोलतो कारण रागाने आपल्या विवेकावर (ज्ञानावर) पडदा टाकलेला असतो. अशा वेळी शांत राहून तो 'धूर' किंवा 'धूळ' दूर करण्याचा प्रयत्न करावा.

📌 संदर्भ

काम-वासना कशा प्रकारे मनुष्याच्या शुद्ध ज्ञानाला झाकून टाकते, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध उदाहरणांद्वारे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा