🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की त्याचा शोक हा केवळ अज्ञानामुळे आहे. 'झकविली चिंता' म्हणजे जी चिंता माणसाला सत्यापासून दूर नेते आणि कर्तव्यापासून परावृत्त करते. अर्जुनाने क्षत्रिय धर्माचे पालन करणे हेच त्याचे कर्तव्य आहे. येथे 'धनुष्य घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून, जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सज्ज होणे आणि आपल्या जबाबदाऱ्या स्वीकारणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून किंवा गोंधळून जाऊन काम थांबवतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करायचे सोडून रडत बसला असेल, तर त्याने ती भीती (चिंता) सोडून देऊन अभ्यासाला (धनुष्य) सुरुवात करणे आवश्यक आहे.

आत्म्याचे ज्ञान दिल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित कर्म' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून समोर आले आहे, त्याला प्राधान्य द्यावे. ते कर्म 'सधर्म' असावे, म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. असे कर्म करताना मनाचा पूर्ण निश्चय (मनोधर्म) असावा, परंतु त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती (विरक्ती) नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे बंधन कसे टाळावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि लोकसंग्रहाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्ञानी माणसाने स्वतःसाठी काहीही मिळवायचे नसले तरी, केवळ समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि शिस्त लावण्यासाठी स्वतः कर्तव्यकर्मे चोख पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच लोकांसाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.