←
सोमवार, 29 सप्टेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

जयाचिये अंतःकरणीं । आशा नाहीं कोणे गुणीं । जो नियतचित्तु होऊनि । वर्तत असे ॥

"One who is free from expectations, with mind and self controlled, having abandoned all possessiveness, performing action only for the body, incurs no sin."

निराशी Adjective
Nirashi
आशा नसलेला
Free from expectations
यतचित्तात्मा Noun
Yatachittatma
ज्याचे चित्त संयमित आहे
One with controlled mind
परिग्रह Noun
Parigraha
साठा किंवा मालकी
Possessions or ownership
किल्बिषम् Noun
Kilbisham
पाप किंवा दोष
Sin or fault
शारीरं Adjective
Shariram
शरीरापुरते
Bodily

💡 अर्थ

ज्याच्या मनात कोणतीही अपेक्षा नाही, ज्याने आपले मन आणि बुद्धी जिंकली आहे आणि ज्याने सर्व मालकी हक्क सोडले आहेत, असा माणूस केवळ शरीराने कर्मे करूनही पापाला प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने फळाची आशा पूर्णपणे सोडली आहे आणि ज्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. असा पुरुष केवळ शरीर टिकवण्यासाठी आवश्यक तेवढीच कर्मे करतो. त्याच्या मनात 'मी करतो' हा अहंकार नसल्यामुळे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या दोषांपासून अलिप्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अति चिंता न करता आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या दबावाखाली न खेळता खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करावी, जेणेकरून पराभवाचे दुःख त्याला छळणार नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 178

म्हणोनि तूं हें न विचारीं । उगीच शोक न करीं । हें आदिअंतीं अवधारीं । निभ्रांत पैं ॥

"Therefore, do not think about this, do not grieve in vain; understand this with certainty from beginning to end."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
विचारीं Verb
Vicārīṁ
विचार करणे
To ponder or brood
शोक Noun
Śōka
दुःख
Grief
अवधारीं Verb
Avadhārīṁ
निश्चयपूर्वक जाण
Understand or ascertain
निभ्रांत Adjective
Nibhrānta
निःशंकपणे/खात्रीने
Without doubt
आदिअंतीं Adverb
Ādi-antīṁ
सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत
From beginning to end

💡 अर्थ

म्हणून तू या गोष्टीचा जास्त विचार करू नकोस आणि उगाच दुःख करू नकोस. हे सत्य सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत अगदी खात्रीचे आहे, हे लक्षात ठेव.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊ नये, कारण आत्मा कधीही मरत नाही. जे सत्य आहे ते कधी बदलत नाही आणि जे असत्य (नाशवंत) आहे ते टिकत नाही. हा सिद्धांत 'आदिअंती' म्हणजे सर्व काळात सत्य आहे. त्यामुळे विनाकारण शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. आत्म्याचे स्वरूप अचिंत्य असल्याने त्यावर तर्क करण्यापेक्षा ते अनुभवणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण प्रिय व्यक्तीला गमावतो किंवा जीवनात मोठे बदल होतात, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर खचून न जाता, 'हे यश-अपयश तात्पुरते आहे' असे समजून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या निरूपणातून) त्याला आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 159

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मूळें । संशयो हा बळावे बळें । मग विवेकाचेनि पाळें । नाशु पावे ॥

म्हणून अज्ञानाच्या मुळापासून हा संशय बळावतो, मग विवेकाच्या तलवारीने त्याचा नाश होतो.

"Therefore, doubt grows strong due to the root of ignorance; then, it is destroyed by the edge of discrimination."

अज्ञानाचेनि Noun
Ajnanacheni
अज्ञानामुळे
due to ignorance
मूळें Noun
Mule
मुळापासून
from the root
संशयो Noun
Sanshayo
संशय किंवा शंका
doubt
बळावे Verb
Balave
बळावतो किंवा वाढतो
strengthens
विवेकाचेनि Noun
Vivekacheni
विवेकाने किंवा सारासार विचाराने
by discrimination or wisdom
पाळें Noun
Pale
तलवारीच्या धारेने
by the edge of a blade
नाशु Noun
Nashu
विनाश
destruction

💡 अर्थ

अज्ञानामुळे मनात शंका निर्माण होतात, पण योग्य विचार (विवेक) केला की त्या दूर होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मूळ हे अज्ञानात असते. जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तोपर्यंत त्याच्या मनात संशय वाढत जातो. हा संशय माणसाला प्रगतीपासून रोखतो. मात्र, जेव्हा विवेकाचा (योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती) उदय होतो, तेव्हा तो एखाद्या धारदार तलवारीप्रमाणे या संशयाचा मुळासकट नाश करतो. ज्ञानाच्या प्रकाशात संशयाचा अंधकार टिकू शकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास आणि विचार (विवेक) करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

📌 संदर्भ

अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संशयाचा नाश विवेकाने कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा