🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात जे संशय निर्माण होतात, त्याचे मूळ अज्ञानात असते. हे संशय एखाद्या जाळ्याप्रमाणे माणसाला संभ्रमात अडकवून ठेवतात आणि त्याची प्रगती रोखतात. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'ज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने जेव्हा माणूस सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा हे संशयाचे जाळे आपोआप नष्ट होते. संशय हा माणसाचा शत्रू आहे, जो त्याला ध्येयापासून दूर नेतो, म्हणून ज्ञानाने त्याचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल शंका येते, तेव्हा ती मनात न ठेवता त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून किंवा तज्ज्ञांकडून माहिती मिळवून (ज्ञान मिळवून) ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत एखादा प्रश्न समजला नाही तर संभ्रमात न राहता शिक्षकांना विचारून स्पष्टता मिळवावी.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून निर्माण झालेला संशय ज्ञानरूपी शस्त्राने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना ते केवळ कर्तव्य म्हणून करावे, त्यात कोणतीही वैयक्तिक आसक्ती किंवा फळाची अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ बुद्धीने आणि विरक्त होऊन कर्म करतो, तेव्हा ते 'सद्धर्म' ठरते. मनाचा कल हा नेहमी कर्तव्याकडे असावा, फळाकडे नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय, ज्यामुळे चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' याची चिंता करण्याऐवजी, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले हे काम तणावमुक्त आणि अधिक प्रभावी होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली विहित कर्तव्ये पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष आपली विहित कर्मे शरीराने आणि इंद्रियांनी करत राहतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. जेव्हा बुद्धी कर्माशी स्वतःला जोडून घेत नाही किंवा कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही, तेव्हा ती कर्मे त्या व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे आरशात दिसणारे प्रतिबिंब आरशाला स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला शिवत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी खूप हुशार आहे' या अहंकारापेक्षा 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केल्यास त्याला यशाचा गर्व किंवा अपयशाचे दुःख होत नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहण्याची युक्ती सांगत आहेत.