🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याला अनेकदा काय करावे आणि काय करू नये यात गोंधळ होतो. केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार किंवा स्वार्थापोटी वागणे म्हणजे खरे कर्म नव्हे. कर्माचे 'वर्म' म्हणजे त्याचे खरे रहस्य किंवा मर्म हे शास्त्रांनी घालून दिलेल्या नियमांमध्ये असते. शास्त्रांचा अभ्यास केल्यामुळे आपल्याला योग्य (विहित) कर्म आणि अयोग्य (अधर्म) यातील सूक्ष्म फरक समजतो, ज्यामुळे मनुष्य चुकीच्या मार्गाला जाण्यापासून वाचतो.

दैनंदिन जीवनात निर्णय घेताना केवळ स्वतःच्या फायद्याचा विचार न करता, नैतिक मूल्ये आणि नियमांचे पालन करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'उचित कर्म' आहे, पण चुकीच्या मार्गाने गुण मिळवणे हा 'अधर्म' आहे.

योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक ओळखण्यासाठी शास्त्रांचे मार्गदर्शन घेणे का आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तूंवर बाह्य घटकांचा परिणाम होतो, तसा आत्म्यावर होत नाही. शस्त्रे केवळ शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यमय आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी, जल आणि वायू ही महाभूतं देखील आत्म्याचे अस्तित्व नष्ट करण्यास असमर्थ आहेत. हे आत्मतत्व सर्व भौतिक विकारांच्या पलीकडे असून ते शाश्वत आणि सनातन आहे, असे माऊली येथे सांगतात.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले किंवा शरीराला आजार झाला तरी खचून न जाता, 'मी या परिस्थितीपेक्षा वेगळा आणि सामर्थ्यवान आहे' हा विचार करणे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या आत्म्याच्या अमरत्वाच्या उपदेशावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भाष्य करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) मानसिक अवस्थेचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कोणत्याही मनुष्याला 'मी आहे' हे लक्षात ठेवण्यासाठी वेगळा प्रयत्न करावा लागत नाही किंवा तो स्वतःच्या अस्तित्वाला कधीही विसरत नाही, ती जाणीव नैसर्गिक असते; अगदी त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाचे मन सहजपणे आणि अखंडपणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेले असते. त्याला आत्मचिंतनासाठी वेगळा प्रयास करावा लागत नाही, तर ती त्याची स्वाभाविक स्थिती बनलेली असते.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, एखादा चित्रकार जेव्हा चित्र काढतो, तेव्हा तो स्वतःला विसरून चित्रात मग्न होतो. हीच एकाग्रता आपण आपल्या ध्येयाप्रती ठेवली पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाच्या मनाच्या नैसर्गिक स्थिरतेचे वर्णन.