🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची व्याख्या स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांचे आकर्षण ज्याच्या मनाला विचलित करू शकत नाही, त्यानेच खऱ्या अर्थाने स्वतःवर विजय मिळवला आहे. असा मनुष्य कोणत्याही परिस्थितीत आपली मानसिक शांती ढळू देत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला ठेवून आपले लक्ष कामावर केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रहाचा' सराव करत असतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देहाभिमान सोडलेल्या पुरुषाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उंच कड्यावरून खाली झोकून देतो, तेव्हा तो 'मी पडलो' या देहभावाच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञानामुळे 'मी म्हणजे हे शरीर' हा भ्रम (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागला आहे, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सुख-दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होतो. हा देहाभिमानच सर्व दुःखाचे मूळ आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत यश मिळाल्यावर 'मी खूप हुशार आहे' असे म्हणण्याऐवजी 'माझ्या मेहनतीला सर्वांचे सहकार्य लाभले' अशी नम्रता बाळगणे म्हणजे देहाभिमान कमी करणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाची नश्वरता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज देहाभिमान त्यागलेल्या व्यक्तीची अवस्था कशी असते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, जर एखादी व्यक्ती आत्मज्ञानाशिवाय केवळ शारीरिक किंवा मानसिक स्तरावर कृती करत असेल, तर ती कृती अज्ञानातून निर्माण झालेली असते. परंतु, जेव्हा एखाद्याला कर्माचे मर्म समजते, तेव्हा तो कर्म करत असूनही त्याच्या फळाशी किंवा अहंकाराशी जोडला जात नाही. अशा वेळी त्याचे कर्म 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच खरे ज्ञान मिळवणे होय.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने किंवा फळाच्या आशेने न करता, त्या कामामागचा उद्देश आणि योग्य पद्धत समजून घेऊन (ज्ञानाने) केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न वाचता विषयाच्या आवडीने वाचणे हे 'ज्ञानयुक्त कर्म' आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानासह आणि आत्मज्ञानाशिवाय केलेल्या कर्मांमधील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत.