🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तो शांत आणि गंभीर राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांच्या अनेक इच्छा किंवा बाह्य जगातील प्रलोभने आली, तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने शांती प्राप्त करतो.

आपल्या आयुष्यात जेव्हा खूप सुख किंवा दुःख येते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहून आपल्या कर्तव्यापासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता पुन्हा प्रयत्न करावा.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही कसा अविचल राहतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुह्य सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य कर्मे करत असताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार पूर्णपणे सोडून देतो, तो कर्माच्या फळांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार किंवा केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करते, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम त्याला बाधत नाहीत. हे अकर्तेपण म्हणजे कर्माचा त्याग नसून कर्मातील अहंकाराचा त्याग आहे. अशा स्थितीत राहणारा मनुष्य अनंत काळपर्यंत कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते माझे कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे माझे कर्तव्य होते' असे मानणे म्हणजे अकर्तेपणा होय.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे आणि अकर्ता भाव कसा जपावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे किंवा धर्माचे अनुकरण करू नये, कारण ते दिसायला सोपे वाटले तरी ते आपल्या प्रकृतीला साजेसे नसते. आपला स्वधर्म, जो आपल्याला आपल्या स्वभावानुसार आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झाला आहे, तोच आपल्यासाठी परम मंगलमय आहे. जरी तो स्वधर्म आचरताना अत्यंत कठीण (अतिविषम) वाटला किंवा त्यात कष्ट असले, तरीही त्याचेच निष्ठेने पालन करावे, कारण त्यातच आत्मोन्नती सामावलेली असते.

प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या यशाची किंवा कामाची नक्कल न करता आपल्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात रस असेल तर त्याने मित्राचे पाहून जबरदस्तीने वैद्यकीय क्षेत्राकडे न वळता गणितातच प्रगती करावी, कारण तोच त्याचा स्वधर्म आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे श्रेष्ठत्व आणि त्याचे पालन करण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.