🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, ज्यांना आत्मज्ञानाची जाणीव नाही आणि जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करत आहेत, अशा लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम निर्माण करू नये. त्यांना 'कर्मे सोडून द्या' असा उपदेश केल्यास ते गोंधळात पडतील आणि त्यांचे नुकसान होईल. त्याऐवजी, ज्ञानी माणसाने स्वतः अनासक्तीने आणि शिस्तीने सर्व विहित कर्मे करून दाखवावीत. ज्ञानी पुरुषाचे आचरण पाहून सामान्य लोकही आपोआप योग्य मार्गाला लागतात. उपदेशापेक्षा कृती अधिक प्रभावी असते, हाच या ओवीचा मुख्य आशय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा वरिष्ठ अधिकारी आपल्या कनिष्ठांना फक्त सूचना देत राहिला तर काम नीट होत नाही. पण जर तो स्वतः वेळेवर येऊन आणि प्रामाणिकपणे काम करून दाखवत असेल, तर कनिष्ठ कर्मचारी त्याचे अनुकरण करतात. उदा. पालकांनी मुलांना 'खोटे बोलू नका' असे सांगण्यापेक्षा स्वतः नेहमी खरे बोलून दाखवणे जास्त प्रभावी ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांशी कसे वागावे आणि त्यांना कर्ममार्गावर कसे टिकवून ठेवावे, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याच्या शाश्वत स्वरूपाची जाणीव करून देतात. ते म्हणतात की, देहाच्या नाशाने आत्म्याचा नाश होतो हा जो तुझा भ्रम आहे, तो सोडून दे. आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य असून तो कधीही नष्ट होत नाही. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मृत्यूचे भय उरत नाही आणि मनुष्याला जीवनाचे खरे स्वरूप समजते. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त होऊ नये, हाच या उपदेशाचा मुख्य उद्देश आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठ्या संकटाचा किंवा बदलाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले आंतरिक अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवल्यास किंवा नुकसान झाल्यास दुःखी न होता, जीवनातील शाश्वत मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी आत्म्याच्या अमरत्वाचे आणि अविनाशी स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.