🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे विवेचन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि निषिद्ध कर्म (विकर्म) म्हणजे काय, हे समजून घेणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी सूक्ष्म बुद्धी असलेले आणि शास्त्रात निपुण असलेले विद्वानही या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की, बाह्यतः कर्म वाटणारी गोष्ट आंतरिकदृष्ट्या अकर्म असू शकते. म्हणून साधकाने कर्माचे मर्म अत्यंत सावधगिरीने आणि सखोलपणे समजून घेतले पाहिजे, जेणेकरून तो कर्माच्या बंधनात अडकणार नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कृती करतो, पण त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णावर शस्त्रक्रिया करतो, तर ते वरवर पाहता हिंसक कर्म वाटू शकते, पण त्याचा हेतू जीव वाचवणे हा असल्याने ते 'अकर्म' ठरते. आपण आपले कर्तव्य करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता ते करावे, हेच कर्माचे मर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे मर्म स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. कर्म करताना ते केवळ ओझे म्हणून न करता, त्यामागील शास्त्रशुद्ध विचार (विवेक) आणि ईश्वराप्रती किंवा कर्तव्याप्रती असलेले प्रेम (सप्रेम) ठेवून करावे. ज्या कर्मामुळे अधर्म घडतो किंवा समाजाचे अहित होते, ते टाळावे. विवेकाचा वापर करून योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखून कर्माचे आचरण करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, ते केवळ परीक्षेसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि आवडीने करावे. चुकीच्या मार्गाने यश मिळवण्याचा प्रयत्न टाळावा.

साधकाने संसारात राहून आपली कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.