🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरले आहे आणि त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे, तोच ज्ञानी पुरुष होय. असा पुरुष केवळ स्वतःवरच नियंत्रण मिळवत नाही, तर त्याचे आत्मबळ इतके वाढते की बाह्य जग त्याच्या प्रभावाखाली येते. इंद्रियनिग्रह हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे आपली प्रगती होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला अत्यंत मोलाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनातील सर्व कष्टांचे आणि अज्ञानाचे मूळ 'देहाभिमान' आहे. 'मी म्हणजे केवळ हे शरीर' ही भावना माणसाला मायेच्या बंधनात अडकवते. महाराज या देहाभिमानाला 'व्याधी' म्हणजेच एक प्रकारचा रोग म्हणतात. जोपर्यंत ही चुकीची कल्पना (भ्रम) मनात असते, तोपर्यंत आत्मस्वरूपाची ओळख होत नाही. म्हणून खऱ्या सुखासाठी हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा, पैशाचा किंवा हुद्द्याचा गर्व करतो. हा गर्व म्हणजेच देहाभिमान होय. जेव्हा आपण हे समजतो की आपण केवळ शरीर नसून एक शुद्ध आत्मा आहोत, तेव्हा आपले दुःख कमी होते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास 'मी अपयशी झालो' असे मानून खचून न जाता, 'हे केवळ एका टप्प्याचे फळ आहे, माझे अस्तित्व त्यापेक्षा मोठे आहे' असा विचार करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सर्व दुःखांचे मूळ सांगून देहाभिमान सोडण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.