🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, खरे योगी आपली सर्व कर्मे केवळ 'आत्मशुद्धी' या एकाच उद्देशाने करतात. त्यांच्या मनात कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही अभिलाषा किंवा वासना नसते. ज्याप्रमाणे एखादा आरसा स्वच्छ केल्यावर त्यात आपले रूप स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून कर्म करतो, तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. हे योगी आपली इंद्रिये, बुद्धी आणि शरीर यांना कर्मात गुंतवतात, पण त्यांचे मन मात्र फळाच्या अपेक्षेपासून मुक्त असते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना, 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे होय.

योगी पुरुष आत्मशुद्धीसाठी कशा प्रकारे निष्काम कर्मे करतात, याचे वर्णन येथे केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) गुंततो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट होते. विषयांच्या आकर्षणापोटी माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते. हे विषय एखाद्या निमित्तासारखे येतात आणि माणसाच्या बुद्धीचे तेज हिरावून घेतात. यामुळे त्याची विवेकशक्ती लोप पावते आणि तो चुकीच्या मार्गाला लागतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी मोबाईल किंवा खेळाच्या अति आहारी जातो, तेव्हा आपली प्रगती थांबते. अशा वेळी आपण 'विवेक' वापरून क्षणिक सुखापेक्षा दीर्घकालीन ध्येयाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

अर्जुनाला उपदेश करताना ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या आसक्तीमुळे बुद्धीवर आणि विवेकावर होणाऱ्या घातक परिणामांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा अग्नी प्रज्वलित असतो, तेव्हा तो प्रकाश आणि उष्णता देतो. पण तो विझला की त्याचे रूपांतर काळपट कोळशात होते, ज्याला पूर्वीचे तेज नसते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा त्याची विवेकबुद्धी आणि ज्ञान नष्ट होते. रागाच्या भरात माणूस आपले चांगले-वाईट विसरतो आणि ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा वागू लागतो. क्रोधाचा आवेग ज्ञानाचा प्रकाश गिळून टाकतो आणि माणसाला केवळ अज्ञानाच्या अंधारात (कोळशाप्रमाणे) सोडून देतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो, तेव्हा आपण चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालातरी वाईट बोलल्याने नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून राग आवरणे आणि शांत राहणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज क्रोधाचा विनाशकारी स्वभाव आणि त्यामुळे ज्ञानाचा कसा ऱ्हास होतो, हे एका सुंदर उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.