🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्मे करणे थांबवणे म्हणजे कर्मसंन्यास नव्हे. तर, कर्मे करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे हीच खरी युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अत्यंत सूक्ष्म आहे, जिचे विवेचन या अध्यायात केले आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा नोकरी करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. कामाच्या निकालाची सतत चिंता न करता, कामात पूर्ण लक्ष देणे म्हणजे कर्माच्या आधाराने कर्मबंध तोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची कला (युक्ती) समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आपले खरे स्वरूप हे मनाच्या पलीकडचे आहे. मन हे संकल्प-विकल्पांचे आणि विचारांचे केंद्र आहे. जोपर्यंत मन कार्यरत असते, तोपर्यंत आपण द्वैतात असतो. पण जेव्हा मन शांत होते किंवा आत्मस्थितीत लय पावते, तेव्हाच शुद्ध चैतन्याचा अनुभव येतो. हे 'अमन' किंवा 'उन्मनी' अवस्था म्हणजे स्वतःचे मूळ स्वरूप होय. आत्मज्ञान होण्यासाठी मनाच्या पलीकडे जाणे आवश्यक आहे, कारण मन हे मायेचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात किंवा विचारांच्या गर्तेत असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे विचारांचा गोंधळ कमी होतो आणि आपल्याला आपल्या मूळ शांत स्वभावाची जाणीव होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मन अस्वस्थ असल्यास दोन मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने मनाच्या पलीकडील आत्मशक्तीचा अनुभव येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाची ओळख करून देत आहेत, जिथे मन पोहोचू शकत नाही अशा स्थितीचे वर्णन येथे केले आहे.