🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा कंटाळा करून किंवा घाबरून ते सोडून देऊ नये. कर्म करणे हा मानवाचा स्वभाव आणि धर्म आहे. अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीमध्ये (वासना) असते. जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी म्हणून अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्तव्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने 'मी' आणि 'माझे' हा अहंकार पूर्णपणे त्यागला आहे, तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. अशा व्यक्तीला आपल्या शरीराची किंवा भौतिक सुखांची ओढ राहत नाही. त्याचे चित्त सदैव आत्मज्ञानात स्थिर असते. जेव्हा असा ज्ञानी पुरुष कोणतीही कृती करतो, तेव्हा ती केवळ लोककल्याणासाठी किंवा ईश्वराची सेवा (यज्ञ) म्हणून केली जाते. त्यामुळे त्या कर्माचे कोणतेही पाप-पुण्य किंवा फळ त्याला चिकटत नाही, तर ती कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत विरघळून जातात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता निस्वार्थ भाव ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याची कर्मे त्याला कोणत्याही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या दुहेरी स्वरूपाचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा खरा मित्र किंवा शत्रू हा दुसरा कोणी नसून त्याचे स्वतःचे मनच असते. जर साधकाने योगाभ्यासाने आणि विवेकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर ते मन त्याला आत्मोद्धाराच्या मार्गावर नेते आणि त्याचा 'मित्र' बनते. परंतु, जर मन इंद्रियांच्या आणि विषयांच्या आहारी गेले, तर तेच मन मनुष्याच्या अधःपाताला कारणीभूत ठरते आणि स्वतःचा 'घात' करते. थोडक्यात, आपले सुख आणि दुःख आपल्या मनाच्या स्थितीवर अवलंबून असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा करणाऱ्या मनावर ताबा मिळवून लक्ष केंद्रित केले, तर ते मन आपल्याला यश मिळवून देणारा 'मित्र' ठरते. पण जर आपण आळसाला शरण गेलो, तर तेच मन आपला वेळ वाया घालवून आपले नुकसान करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या निग्रहाचे महत्त्व सांगताना मन कसे मित्र किंवा शत्रू ठरू शकते, याचे विवेचन करत आहेत.