🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाचा प्रश्न मांडतात. अर्जुन विचारतो की, मनुष्याला काय चांगले आणि काय वाईट हे माहित असूनही, तो कधीकधी स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध पापाच्या मार्गाला लागतो. जणू काही एखादी अदृश्य शक्ती त्याला बळजबरीने त्या चुकीच्या मार्गावर ओढत आहे. हे नेमके कशामुळे घडते, याचे मूळ कारण काय आहे? हे मानवी स्वभावातील द्वंद्व स्पष्ट करते जिथे बुद्धीला योग्य काय ते कळते पण मन मोहाकडे ओढले जाते.

जेव्हा आपल्याला माहित असते की अभ्यास करणे किंवा वेळेवर उठणे महत्त्वाचे आहे, पण तरीही आपण आळस करतो किंवा मोबाईल बघण्यात वेळ घालवतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करून आपल्या मनातील मोहावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. उदाहरण: जंक फूड खाणे चुकीचे आहे हे माहीत असूनही जिभेच्या चवीसाठी आपण ते खातो, हेच ते 'बळजबरीने' घडणारे कर्म होय.

अर्जुनाला पडलेला प्रश्न की मनुष्य स्वतःची इच्छा नसतानाही पापाकडे का वळतो, याचे विवेचन या ओवीत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.