🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, परब्रह्म किंवा आत्मतत्व हे शब्दांच्या पलीकडचे आहे. आपण कोणत्याही शब्दाने त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. मानवी बुद्धी कितीही तल्लख असली तरी ती त्या तत्वापर्यंत पोहोचू शकत नाही, तिला तिथून माघार घ्यावी लागते. मन जे सतत विषयांकडे धावत असते, ते देखील त्या स्वरूपाचा वेध घेऊ शकत नाही. हे इंद्रियातीत आणि मनातीत स्वरूप म्हणजेच 'मी' (परमात्मा) आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. पण जीवनातील काही अनुभव, जसे की गाढ शांतता किंवा निस्सीम भक्ती, शब्दांत सांगता येत नाहीत. हे मान्य करणे की काही गोष्टी तर्काच्या पलीकडे आहेत, आपल्याला नम्रता शिकवते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचे अगम्यत्व आणि ते शब्दांच्या पलीकडे कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हटले जाते. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता, अत्यंत निष्ठेने आणि उत्कृष्टपणे करणे म्हणजेच ईश्वराची सेवा होय. स्वधर्माचे पालन केल्यानेच चित्तशुद्धी होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो.

एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्याचे स्वधर्म पालन ठरेल.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.