🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे सर्व संशय हे केवळ अज्ञानामुळे निर्माण होतात. हे संशय एखाद्या डोळ्यांवरील पडद्याप्रमाणे असतात, जे आपल्याला सत्य पाहण्यापासून रोखतात. या संशयाचा समूळ नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरणे आवश्यक आहे. जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा संशयाचे अंधारमय पडदे आपोआप फाटून जातात आणि मनुष्याला आपल्या कर्तव्याची स्पष्ट जाणीव होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नवीन कामाची भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे प्रशिक्षण (ज्ञान) घेतल्यास मनातील संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून जन्मलेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा श्रीकृष्ण रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करतात, तेव्हा अर्जुनाची नजर समोरच्या सैन्यावर पडते. त्याला तिथे केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपलेच रक्ताचे नातेवाईक दिसतात. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे गुरु आणि स्वतःचे भाऊ तिथे उभे असलेले पाहून अर्जुनाच्या मनात मोह आणि विषाद निर्माण होण्याची ही पहिली पायरी आहे. हे मानवी स्वभावाचे चित्रण आहे, जिथे वैयक्तिक ओढ कर्तव्याच्या आड येते.

जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले नातेवाईक किंवा मित्र चुकीच्या बाजूने उभे असतात. अशा वेळी वैयक्तिक ओढ बाजूला ठेवून सत्याची आणि कर्तव्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा भ्रष्टाचार पाहूनही त्याच्यावर कारवाई करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगितले जेणेकरून तो कोणाशी युद्ध करायचे आहे हे पाहू शकेल. तिथे त्याला आपलेच नातेवाईक दिसतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुनाने समोर पाहिले, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसले नाहीत. त्याला त्याचे अत्यंत आदरणीय पितामह भीष्म, धनुर्विद्येचे गुरु द्रोणाचार्य आणि इतर अनेक राजे दिसले जे कोणत्या ना कोणत्या नात्याने त्याचे आप्तस्वकीय होते. आपल्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार या विचाराने अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. ही ओवी मानवी मनातील ओढ आणि कर्तव्यातील संघर्षाची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला आपल्या जवळच्या व्यक्तींच्या चुकांवर बोट ठेवावे लागते. अशा वेळी भावना बाजूला ठेवून सत्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, जर आपला मित्र चुकीचे वागत असेल, तर त्याला पाठीशी न घालता योग्य मार्ग दाखवणे हेच खरे कर्तव्य आहे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून आपल्या समोर कोण उभे आहेत हे पाहतो.